ŞİİRLERDE GEÇEN SÖZCÜKLER VE ANLAMLARI



- A -

âb: su.
ab: kusur, kayıp, eksiklik.
aba: genellikle yünden yapılmış giysi. 2 - Saygıdeğer, saygıya layık kişi bazı Türk boylarında “ana’’, ’’abla’’ , bazılarında ise baba anlamında da kullanılmaktadır.
abd: kul.
abab: otu bol olan yerler, otlaklar, meralar.
abad : ebed, sonsuzluk - zengin olma, varlıklı olma, bayındır.
abadan: cömert, verici 2- Bağışlayıcı, gönül yapıcı 3 - şen - imar edilmiş.
abadi: bayındırlık, imar.
abak: temiz, iffetli, namuslu kişi. 2 - gerekmek, lazım olmak, icap etmek.
âbal: develer,
abal : dağ kili
abala: abla
abalet: ağırlık.
abam: şişman kimse, tombul.
abat: koltuk altları.
abaz: avaz.
abb: ışık, nur, aydınlık.
abdal, ebdal: derviş. Tanrı sevgilisi, kırk din ulusundan biri. Saçlarını, kaşlarını, bıyıklarını ve sakallarını usturayla tıraş ettiren, davul ve dümbeleklerle, sancaklarla toplu halde gezen Şii -Batıni bir derviş topluluğu, doğrudan doğruya derviş anlamına da gelir.
abdal donu: gezgin derviş giysisi, derviş görünüşü.
abdan:bahçe kovası, bahçe sulamaya mahsus süzgeçli kova.
abdar: parlak.
abdestan: abdest almak için kullanılan ibrik, su ibriği.
abdesthane: abdest alacak yer, ayakyolu, tuvalet, hela.
abdiyet: kulluk.
abdülkadir veya abdullah: Allah'ın kulu
Abdürrezzak: Şeyh Sanan Hristiyan bir çobanın kızına aşık olup, dinini değiştirerek evlenir. Bunun üzerine ona bağlı olan dervişler yanından ayrılırlar. İçlerinden birisi şeyhini terketmez. Esasında bu bir ilahi imtihandır. Şeyh Sanan, sırrını bu dervişe verir. Şeyhin evlendiği kadın İslâm olur ve şeyh eski hayatına döner. Kendisinden ayrılmayan tek derviş, Şeyh Sanan'ın makamına geçecektir. Bu kıssa Feridüddin Attar'ın Tezkire'sinde geniş olarak dile getirilmiştir. Edebiyatımızda Aşk sembolüdür.
abe: işaret, alemet.
abed: utanmak, arlanmak.
abel: yassı ve enli yaprak.
aberat: gözyaşları
abes : boş, asılsız, saçma.
abesiyat: boş ve faydasız işler.
abeş: kula renkte at, alacalı hayvan.
abher: nergis çiçeği veya dolu kap anlamında kullanılır.
abı : can, ruh 2- Soyluluk
abıefsun : gözyaşı
abıhayat: Efsanelere göre içen kimseye ölümsüzlük sağladığına inanılan bir su, bengi su, dirim suyu
abıhayvan: aynı suya verilen başka bir ad.
abık: kaçak, kaçan
abıkevser : Kevser suyu, Cennette bulunduğuna inanılan ırmak, havuz veya çeşmenin suyu.
abıl : gönüllü, istekli
abımutahhar : temiz su
abınak : sakinleşmiş gönül rahatlığı içinde olan
abınisan : nisan yağmuru.
abıpuş : aba giyen, derviş, fakir.
abızemzem: Kabe yakınlarında bir kuyu ve bu kuyunun Müslümanlarca kutsal sayılan suyu.
abi: büyük erkek kardeş, ağabey, ağa, aka, ede, efe, 2 - Kurban payı, 3 - Ayva, 4 - Suda yaşayan ve suda meydana gelen, 5 - Deniz mavisi, 6 - Çekinen, sakınan, nazlanan
abid: ibadet eden kul, zâhid, çok ibâdet eden kişi
abidane: ibadet edene yakışacak bir surette.
abide: anıt. 2 - İbadet eden kadın.
abil: koyun, at ve deve gibi hayvanlara iyi bakan. 2 - Çayırda otlayarak suya muhtaç olmayan hayvan.
abile: sivilce, 2 - Çıban, 3 - Su üzerindeki kabarcık.
abir: yolcu.
abis: kötü huylu, 2 - Asık suratlı, 3 - Alaycı, saygısız, 4 - Denizlerdeki dokuzbin metreyi geçen derinlikler.
abise: tarhana.
abist: gebe, hamile.
abisten: gizleme, saklama,
abisteni: gebelik, hamilelik.
abişhor: hayvan sulama yeri. 2 - İçme kabı. 3 - Dinlenmek için kısa bir duraklama, teneffüs. 4 - Günlük yiyecek.
abiştgah: gizli yer, gizlenecek yer
abit: çok ibadet eden, dindar.
abiy: kısmet, nasip.
abiye: örtü ile yüzünü örten, utangaç kız veya kadın.
Abkari: Abkar'e mensub demektir. Ebu Suud ve sair tefsirlerin beyanına göre Abkar: Arabın zu'münce bir Cin beldesinin ismidir ki, Arablar acib gördükleri her şeyi ona nisbetle tavsif ederek abkarî derler. Mu'cem-ül Büldan'da şu tafsil mezkûrdur: Abkar; dolu, yani buluttan inen donmuş sudur. Ve demişlerdir ki, cinnin sâkin olduğu bir arzdır. Meselde: "Keennehüm cinn-i abkar: sanki abkar cinni gibi" denilir... Bazıları da demiştir ki: Abkarinin aslı; vasfına hırs ile rağbet olunan her şeye sıfattır. Bunun da esası; çünkü Abkar'da döşeme ve saire nakışları yapılırdı. Onun için her iyi şey Abkar'a nisbet edilirdi.
abkari: mutlaka kusuru olmayan, 2 - Kâmil, 3 - Bir kavmin seyyid ve şerifi, efendisi, 4 - Beşer san'atı olmayan, 5 - Kusursuz güzellik, 6 - Bir nevi döşek.
abl: kalın ve büyük nesne. 2 - Bükmek
abla: beyaz taş (günümüzde büyük kız kardeşe verilen ad)
ablak: değirmi, yaygın yüz.
ablise: tarlaya tohum atan, eken, ekinci.
abluka: çevresini sarıp dışarısı ile ilgisini kesme, kuşatma, muhasara.
abr: rüya tabir etmek, düş yormak. 2 - Islanmak 3- Bir şeyi söylemeden düşünmek.
abra: bir değiş tokuşta üste verilen para. 2 - Teraziyi ayarlamak için hafif gelen kefesine konulan ağırlık.
abran: ağlayan, ağlayıcı.
abraş: alaca benekli at.
abre: gözyaşı.
absal: bağ, bahçe, koru, park.
abşar: su şırıltısı, çağıltı.
abu: nilüfer çiçeği.
abus : somurtkan, asık yüzlü.
âbyar: sulayan, sulayıcı
ac: fildişi.
acac: toz, 2 - Tütün, 3 - Bulut, 4 - Duman.
acafet: zayıflık, çelimsizlik.
acak: toprak.
acal, ecel: eceller, ölümler.
acalit, aclet: yoğurt.
acam: meşelik, kamışlık, ağaçlıklar.
acan: bekçi, polis, emniyet mensubu
acasa: deve sürüsü.
acayip, acib : acaib, şaşırtacak ve hayret verici şeyler.
aceb, aceba: şaşma, şaşakalma, acaba.
aceblenmek: şaşırmak.
aced: kuru üzüm.
Acem: İranlı.
Acem dağları: Batı İran dağları.
acışmak: derinden acımak.
acib: hayret verici, şaşkınlığa yol açan şey, tuhaf, garip, acayip.
acin: yoğurma, hamur tutma.
acir: elindekini başkasına kiralayan, kiraya veren.
aciş: üşüme, soğuktan üşüme.
aciz: beceriksiz, eli ermez, kabiliyetsiz, gücü yetmez olan.
acizan: acizler, beceriksizler, zayıflar, güçsüzler.
acizane: aciz olarak, beceriksizce, tevâzu ile anlamında alçak gönüllülüğü ifade eden bir sözcüktür, örneğin; "Allah'a karşı kusurlarını bilen bir mü'min âcizâne ancak Allah'tan rahmet diler." gibi cümleler kurulabilir.
acizi: acizlik, zavallı, alçak gönüllü kimseye ait, bir kimsenin kendinden söz ederken kullandığı sözcük.
aclez: sert, sağlam nesne.
acmi: ince fikirli, akıllı, anlayışlı.
acul: çok acele eden, sabırsız.
acun: dünya, yeryüzü.
acur: kabakgillerden bir hıyar cinsi, üstü hafif olukludur, bazıları tüylüce olur.
acuz: kocakarı, cadı karı.
acuze: çok yaşlı kadın.
acür: kerpiç, tuğla, kiremit.
açak: açalım.
açaram: açarım.
açılcağ: açılınca.
açılındı: artık açıl.
açılıptur: açılmıştır.
açındı: aç artık.
ad: isim, nam, şöhret, şan, itibar, haysiyet.
adab: edep, terbiye.
adak:1-Söz, nişan 2-Bağış, sungu
adal: gümüşü az olan para.
adalet: hak, zulüm etmemek, herkesin hakkını vermek, mahkeme, kanunlarına uygunluk, haksızları terbiye etmek. İnsaf.
adam: er kişi, iyi ve terbiyeli yetişmiş insan.
adamet: ahmaklık, akılsızlık, dangalaklık.
adan: uygunluk, liyakat. 2 - deniz kenarı, sahil.
adave : düşmanlık.
adavet: düşmanlık, hınç, kin.
aday: namzet, talip.
addar: denizci, gemi tayfası.
addetmek: saymak, saygı duymak, itibar etmek.
Adem: ilk insan ve ilk peygamber(A.S.) Allah ilk insan olarak Adem'i, sonra eşi Havva'yı yaratmıştır. Bugünkü insanlar onlardan türeyip çoğalmıştır.
adem: insan, adam.
ademi: insanoğlu.
ademiyet : insanlık, insancılılık
adet : gelenek, görenek, sayı
adıvar: ünlü, namlı, tanınmış.
adib : edepler, töreler.
adid : hasım, 2 - Arkadaş, 3 - Isırma. 4 - Bir ısırımlık lokma.
adih : sihirbaz, 2 - Soktuğu saat öldüren zehirli yılan.
adihe : yalan, bühtan
adil : doğru, doğruluk gösteren, herkesin hakkını gözeten adalet sahibi.
adim : yoksul.
adin : dişi deve.
adine : cuma günü.
adiş : ateş, nar.
adiyat : Her zaman meydana gelen harikulade ve birer mu'cize-i kudret olmakla beraber, insanlarca alışılmış olduğundan kuymeti bilinmeyen hadiseler.
adl: adalet, adelette doğru hüküm verme, her şeyi yerli yerine koyma.
adl ü dad: doğruluk ve adalet
adlım: ünlü, ünü büyük.
adliye: mahkeme, adalet işleriyle uğraşan daire.
adsız: yoksul, kimsesiz.
adu, adü: düşman, hasım.
adu taşı: düşman taşı.
adub: yardımcı.
adud: zalim.
adüvan : can düşmanı.
adva: bulaşıcı hastalık.
advan: çok koşan kimse.
af: bir suçu, bir kusuru veya bir hatayı bağışlama. 2. Görevden çıkarılma
afak : ufuklar, gökyüzünün kenarları, yerle göğün birleştiği gibi görünen uzaklıklar.
afer : yer, toprak.
afet : belâ, musibet, büyük felâket. 2- Son derece güzel.
afif : temiz, güzel, nezih, iffetli ve namuslu olan, haramdan sakınan.
afik : çok aptal, 2 - Yalancı, iftiracı.
afir : çok kötü niyetli, 2 - Güneşte kum üstünde kurutulan et.
afire : Komşusuna bir şey vermeyen kadın.
afitab: güneş.
afite: dişi koyun, koyun güdücü kız
afiyet: sağlık, selâmet, sıhhatli olmak.
afraze: nur, aydınlık, ışık, kandil fitili.
afv: bağışlamak, kusur ve günahı affetmek
afyon: haşhaş sütünün birikmesinden ibaret bir madde.
agah: bilgili, görgülü.
agaz: başlama. mübâşeret.
agber: tozlu
agfer: affeden, bağışlayan.
agun: tatmin, avuntu
ağ: ak.
ağ gızıl: ak, kızıl karışığı renk, alacalı
ağ lavaş: yufka ekmek, ak undan yapılmış yufka ekmek.
ağ mercan: ak mercan. (mecazi anlamı; ak meme, sevgilinin süt gibi ak olan memesi.)
ağa: saygıdeğer, ulu kişi. 2- Cömert, koruyucu. 3 - Büyük erkek kardeş, ağabey.
ağan: yükselen, yukarılara çıkan. 2- Geceleri gökten hızla geçen, ışıklı nokta.
ağaç at: tabut.
ağca: akça, aka yakın, alacalı.
ağca ceyran: ak ceylan.
ağı, ağu: zehir.
ağıç : varlık, hazine, servet
ağıl: koyun ve keçi sürülerinin gecelediği çit ya da duvarla çevrildiği yer.
ağır sufra: şölen sofrası.
ağır zürbe: yabankazı, yabanördeği, turna gibi kuşların uçarken yaptıkları büyük dizi, katar.
ağıt: mersiye, ölen kimse için okunan şiir veya türkü, göğe yükselen feryat, ölen için ağlama.
ağlaram: ağlarım.
ağmak: yukarı çıkmak, yükselmek. 2- akmak, karışmak.
ağrı: yön, taraf.
ağu: ağı, zehir.
agyar: yabancılar, başkaları, gayrılar. Tasavvufta kesret
ah u zar: ah çekip inleme, ah ve zar.
aharam: akarım.
ahbar: haberler.
ahd: vadetme, söz verme.
ahdipeyman, ahd ü peyman : yemin, yemine dayalı sözleşme, antlaşarak yapılan sözleşme.
ahen: demir, zincir, kılıç, katı, acımasız.
ahenger: demirci.
aheste: yavaş, ağır, yavaş yavaş
ahıl: akıl
ahi: Arapça kardeş anlamına gelen bu sözcük, hem ustaları, hem çırakları içine alan esnaf loncalarının liderine verilen ad olmuştur.
ahibba: dostlar, sevgililer
ahilik: Asırlar önce Anadolu'da gelişen bir halk ocağı. Sosyal bir kuruluş olan ahilik iş alanında adam yetiştirmek, çalışma sevgisini aşılamak, istihsali çoğaltmak gibi gayeleri vardı. Günlük hayatta ise teavün, yoksulları koruma gibi insani duyguları; ayrıca müzik, silah kullanma, binicilik kabiliyetlerini geliştirmeye de önem verirdi.
ahir: son.
ahir-kâr: işin sonu.
ahir zaman: dünyanın sonu.
ahiret: Bu dünyadan sonra gideceğimiz ebedi âlem. Âhiret, kıyamet koptuktan sonra, bütün varlıkların ve insanların devamlı kalacakları yerdir. Orada ölüm yoktur, hayat sonsuzdur; dinin emirlerine bağlı olanlar için cennet; dine bağlı olmayanlar için de cehennem vardır. Âhirete inanmayan insan müslüman olamaz. Kuran ve peygamberi inkar etmiş olur. İnsan ölüp toprak olduktan sonra onu kim diriltecek diyenlere Kuranın pek çok cevaplarından biri meâlen şudur: "Onu ilkin kim yarattı ise, öldükten sonra da yine o diriltecek."
ahkam: kanunlar, hükümler.
ahlak : huylar, davranışlar, etik. Bir cemiyette makbul ve iyi sayılan davranış kuralları. Bu kural ve kaideleri inceliyen bilim.
ahlaki : ahlâkla ilgili.
ahlal : samimi dostlar, yâranlar.
ahlaz : halis, temiz.
ahmer: kırmızı , kızıl.
Ahmet: Hz. Muhammed'in adlarından biri.
ahras: dilsiz.
ahsen: çok güzel
ahsen-i takvim: en güzel kıvama koyma, Cenab-ı Hakkın her şeyi kendisine layık en güzel kıvam, sıfat ve surette yaratılması.
ahşa: korkunç.
aht : sözleşme.
ahu: ceylan.
ahun: delik, yarık.
ahu zar: yüksek sesle ağlama, dövünme.
ahü firaz: ah edip inlemek, ağlamak.
ahü : ceylan, (mecazi anlamı; güzellerin gözü)
ahval: haller, durumlar.
ahvat: ihtiyatlı, tedbirli.
ahz : almak
ahza : çok alçak, menfur kişi, nefret edilmiş olan kimse.
ahzan: hüzünler
ak: beyaz 2 - Doğuş, doğum. 3 - Yükseliş. 4-Parlaklık. 5 - Devinim, hareketlilik. 6 - Namusluluk, iffet ve güvenirliğin sembolü.
aka: ağabey, ağa, büyük, ulu kişi, saygıdeğer kişi.
akab: topuk, ökçe.
akaba: yakın akraba, amca çocuğu.
akaban: alicenap
akabay: yakın akraba, yeğen, amca çocuğu
akala: bir pamuk cinsi.
akam: kısır.
akar, akarsu: dere, ırmak.
akarat: gelir getiren yapılar ve mallar.
akça, akçe: para
akdem : ilk, önce, önceki, daha önceki
akıl yetirmek: akıl erdirmek.
akın: saldırı, hücum 2 - Kazak ve Kırgızlarda, ozan ve müzisyenlere verilen ad
akıncı: akın eden, saldıran 2 - Osmanlılar dönemindeki, öncü birliklere ve bu birliklere dahil olan kişilere verilen unvan.
akibet: bir şeyin sonu, nihayet, netice, sonuç.
akif: devamlı ibadetle meşgul olan.
akik: Meşhur ve kıymetli, ekseriya kırmızı renkte olan ve yüzük gibi şeylere takılan taş.
akil: akıllı, uslu.
akl u gönül: akıl ve gönül
aklıcüz: aklı kıt.
aklıkül : bütün akıl, tam akıl, tabiatta görülen ilâhî nizam. Tanrı bilgisi,
aklı mead : ahirete dönük akıl.
aksak: aksayan, seken.
akşamaca: akşama değin, akşama kadar.
aktöre, atayi: armağan, hediye.
akval: kaviller, sözleşmeler.
al: hile, tuzak, aldatma işi.
al duvağ: aI duvak, gelinin yüzüne örtülen al renkli ipek örtü, duvak.
al malı: yağlık, başa bağlanan örtü, al renkli çapı, vala
ala, ela: karışık renkli, benekli.
alacabaz: aladoğan.
Aladağ: Erciş'in kuzeyinde yer alan dağ sırası. Dede Korkut'ta da geçer. Van Gölü'ne dökülen Deliçay, Hacıdere ve Zilan akarsuları Aladağ sırasından doğar.
Aladağ salı: Aladağ düzlükleri.
alafırcık: fitne, fesat, karıştırıcılık.
alaik: alakalar, ilgiler.
alaimisema: gök kuşağı, ebem kuşağı, alkım.
alak: alalım.
alakaftan: alaca kumaştan yapılma giysi. Kınalı kekliğin (dağ kekliğinin) siyah ve pas rengi gerdan ve siyah çizgilerle bezeli yan tüyleri.
alasan: alasın.
alayiş: gösteriş, debdebe, tantana, ziynet.
alaz: ütüleme, demirle dağlama.
alçağ, alçah: alçak, yüksel olmayan.
alçım: çeşit.
aldaguç: aldatıcı
aldamak: aldatmak
aldanguç: aldatan, kandıran, avutarak oyalıyan şey.
aldar: aldatır.
alef: cana yakın, samimi.
alem: dünya, kâinat, evren
alem-i kesret : çokluk alemi
alem-i vahdet : tek alem
Aleyhisselâm: Selam üzerine olsun. Peygamberler anıldığında ta'zîm için söylenir.
alıcı: avcı.
alık: alınmış.
alına: hilesine.
alim: bilgin
Allah amandır: şaşma, beğenme duygusunu gösterme. 2- Allah aşkına.
alışaban: tutuşarak. ''Alışıban yanaram men''
alışmak: tutuşmak, alev almak, alevlenmek.
ali: büyük, yüksek, üstün, yüce, aziz olan.
Ali: Hazreti Muhammed'in damadı ve amcası Ebutalib'in oğlu. Dördüncü Halife. On yaşında iman etmiş ve hiç putlara tapmamıştır. Gazalardaki kahramanlığı sebebiyle “Esedullah” denmiştir. Hz. Ali, cennetle müjdelenenlerden olup mutasavvıflar tarafından “Şah-ı velâyet” tanınmıştır.
ali aba: Hz. Muhammed, Ali, Fatıma, Hasan ve Hüseyin'den oluşan kutsal topluluk.
Ali Yezid: Muaviye'nin oğlu Yezid ve onun soyundan gelenler.
âlim-i deyyan: hâkim, bilgin, Tanrı
alişan: şan ve şerefi büyük olan, meşhur, bir çeşit lale.
alma: elma.
alma teki: elma gibi, elma benzeri.
alp: erdemli, bilge, yiğit, fedakar, kahraman, gözükara, toplumcu.
alperen: Toplumun sayıp sevdiği, örnek aldığı savaşçı kişilerin genel adı
Alu: aciz. 2 - Aşağı, geri, değersiz. 3 - Ahmak, aptal, sersem.
aludan alu: acizlerin acizi
aluptur: almıştır.
alvala: al renkli ipek dokuma yüz örtüsü.
âm: herkes
ama: Çelişkili ve tutarsız iki cümleyi birbirine bağlamaya yarayan bir söz, amma, fakat, lakin. 2 - Görme engelli, kör. 3 - Akma, reçine, çamsakızı. 4 - Kızkardeş.
amal: amel, yapılan iş, eylem, edim. 2- ameller.
aman: sığınca, koruyucu, dayanma gücü, umut.
amana düşmek: sığınarak bağışlanma ya da yardım dilemek.
amanat: emanet.
amanı aldırma: umursamazlık, zora koşma.
amber, anber: amber kokusu, güzel koku. (Amberbalığı'ndan elde edilen güzel kokulu kül rengi madde, güzel kokulu maddelerin ortak adı)
amel: iş, ibadet.
amenna: inandık, doğru bulduk.
amil: yapan, işleyen, yapıcı, etken,
amm: halk, herkes, halk yığını.
amm ü has: halk ve seçkinler.
Amu: amca.
amuhas, am u has: herkes, ileri gelenler ve halk, hasuam.
an: lahza, çok az bir zaman.
anasır: elemanlar, öğeler.
anber: güzel koku.
anca, andak: o kadar
ancılayın: onun gibi
anda: orada, oraya.
andalık: birlikte ant içmiş, kan kardeşi. "Andalık Türklerin en eski geleneklerinden biridir. Andalar birbirlerini kardeşlerinden daha ileride korur, sayar ve kayırmaya çalışırlar."
andak: hemen
andan: ondan, sonra, ondan sonra, ondan ötürü. 2 - Bahçe, bağ ve bostanda sulamayı kolaylaştırmak için, toprağın eğimine göre ayrılmış parçalar, maşala, evlek. 3 - Tuzsuz pirinç lâpası.
andelip: bülbül, seher kuşu.
andır: anısı olan, hatıra.
anı: onu.
anıcak: anınca.
Anka: Kafdağında olduğuna inanılan masal kuşu.
anlanmak: anlaşılmak
annac, annaç, arnaç: karşı, karşı yön, meyilli cephe. ''Annacımdan gelen güzel''
Anter: Hz. Ali'nin öldürdüğü söylenen bir yiğit
anuban: anarım
anun: onun.
aparmak: götürmek, alıp gitmek. ''Felek can aparır...''
ar: utanma.
Arabi: Arapça, Arap kavmine mensup.
Araf: bazı din ve inançların ahiret kavramlarında yer alan, kötüler ve iyilerin sınıfına sokulamayan, inançlı günahkarların veya günah ve sevapları eşit olanların gideceği geçici arınma yeri, nihai ahiret mekanları arasında olduğuna inanılan yer, çoğunlukla dağ. Sözcük olarak, Arapça "kum tepesi" anlamındaki "urf"un çoğul halidir. İslamda bu kavramın adı Araftır. Diğer dinlerdeki benzer yerler için de Türkçede anlam ve kullanımının oturmuş olması sebebiyle, bu ad kullanılır. Araf farklı inanç ve dillerde farklı sözcüklerle ifade edilir.
aram: durup dinlenme, konup rahat etme.
aramı: dinlenme, yerleşme
araram: ararım.
arasat: Kıyamet kopunca dirilenlerin toplanacağı yer, haşir meydanı.
arasın: arasını.
arayı arayı: araya araya.
arayıla: ara ile, aralıklı olarak.
arâyiş: süs, bezek, nakış.
araz: işaret, alâmet, tesadüf, kaza. Tasavvufta, zâtî olmayan hâl ve keyfiyet. Cevhere arız olan ve cevherden hariç bulunan.
arbede: kavga, gürültü.
arbede kılmak: dövüşmek, kavga etmek.
areste: Süslenmiş, bezenmiş.
argaç: davarların açıkta toplu olarak yattıkları yer, düz dağ sırtları.
arif: çok anlayışlı ve sezgili, kavrayışlı, tecrübeli, bilgili, irfan sahibi kimse
arkın: yavaş, hafif.
arkuru: aykırı, ters
arma: eskiden erkeklerin, askerlerin bellerine bağladıkları fişeklik. armak: ağrımak 2- Ağarmak, temizlenmek. 3- Yorulmak, yorgun düşmek.
arş: İslam dini inanışına göre göklerin en yüksek katı, göğün dokuzuncu katı.
arş-ı rahman: Cenab-ı Hakk'ın arşı. Allah'ın izzet ve saltanatının tecellî ettiği mahal. Kâmil insanın gönlü
arşın: gez, endaze, ölçü birimi.
artuk: başka, başkası, gayrı, fazla, artık.
arz: yeryüzü, toprak, zemin, dünya.
arzıhal, arzuhal: sunu, sunma.
arzu ediben: arzu ederek, arzulayarak.
arzuman: şiddetli arzu, istek
asa Âdem: Adem Peygamber yapılmaması gereken şeyi yaptı şeytana uydu. Yunus hem Ademi sen yarattın, hem de ona yapılmaması gereken şeyi yaptırdın diye Tanrı'ya sitem ediyor.
asan: kolay, rahat
asban: değirmenci
asced: altın
Ashab-ı Süffa: Yoksul oldukları için Hz. Muhammed'in mescidi sofasında kalan fakirler. Bu sahabe mutasavvıflara göre tam bir mistik hayat yaşamışlardır. İslâmda ilk sufiler kabul edilebilir.
asım: temiz, namuslu, günahtan çekinen
asitan: dergah, tekke, kapı eşiği.
asitân-ı mürşid: mürşidin tekkesi, şeyhin bulunduğu yer.
aslı hariç: soyu belirsiz, yabancı.
asl-ı kân: madenler aslı, değerler temeli.
aslı kıt: soysuz, verimsiz.
aslı pak: temiz, soylu.
asrık: yük.
assı: kâr, fayda, kazanç.
asude: rahat, sakin, müsterih.
asuman, asman: gökyüzü, sema.
aş: yemek.
Aşaklık: tevazu, alçaklık.
Aşere-i Mübeşşere: Cennete gidecekleri Hz. Muhammed tarafından bildirilen on İslam büyüğü Ebu Bekir, Ömer, Osman, Ali, Talha bin Ubeydullah, Zübeyr bin A vvam, Abdurrahhman bin A vf, Ebu Ubeyde bin Cerrah, Sait bin Zeyd, Sad bin Ebi vakkas.
aşıkbaz: aşıkla oynayan.
aşıkmak: Acele etmek.
aşırma: kova, bakraç.
aşiyan: kuş yuvası, ev, mesken
aşıyane: yuva.
aşikar, eşker: belli, meydanda, açık.
aşikare, aşkare, eşkere: belli, meydanda, açık, bedihi. Bu kelime Yûnus'un eserinde “eşkere” şekline dönüşmüştür.
aşina, aşna: bildik, tanıdık.
Aşk dolusu: Halk inancına göre Pir'in, Üçler'in, Erenler'in içirdiği aşk şarabı.
aşkar:benekli at
aşkeretmedüm: aşikar etmedim
aşmak: geçmek, taşmak. “yıl aşmak” gibi.
aşna:tanıdık, dost.
aşr okumak: Kur'ân'dan on âyet mikdarı okumak.
ata: verme, bağışlama, ihsanda bulunma, cömertlik.
ataş: ateş.
ati: iyilik, ihsan.
atlanıban, atlanuben: atla, atlanarak, atlı olarak.
avadi: zulmedenler, zalimler
avane: beraber, taraftar, yardımcı.
avar : avare olmak.
avara, avare: kötü, adî, bayağı, işsiz güçsüz, başıboş, aylak
avaz, avaze: ses, ün, şöhret.
avazesin: sesini.
avdet: dönüş.
avlak: av yapılan yer.
avn: yardım, yardım eden.
avret oğlan: kız oğlan kız.
avsın: büyü, tılsım.
avurd: yanağın iç tarafı, boş yeri.
avurmak: eğilmek, çevirmek.
ayak yalını: yalın ayak.
ayağ: kadeh
ayakça: ayak kelepçesi, ayak bağı.
ayan: açık, belli, ortada.
Ayat: Ayetler.
ayb: ayıp, utanmaya neden olan, edepsizce, utanılacak şey, kusur, eksiklik.
ayd-: söylemek
aydamaz: anlamaz, uyanmaz
aydıvar: söyler, der ki.
aydıverem : söyleyeyim
aydıvermek: söylemek
aydur, aydar, eydür: söyler, der, der ki.
Ayet: Kur'an'ın herhangi bir cümlesi.
Ayet-i Kurba: Kur'an Şura suresinin 23. ayeti. Burada ''Ya Muhammed sen ümmetine söyle ki; size tebliğ ettiğim din hükümlerine mukabil akrabana (yakınlarına) muhabbetten başka bir şey istemem'' denmektedir. Ayette ''akrabanın karşılığı; fil-kurba'' sözcüğü bulunduğu için ayet bu adla anılmaktadır.
Ayet-i kül: bütün ayetler.
aygar: damızlık erkek at.
ayıdam: söyleyeyim.
ayıkmak: ayılmak
ayıkvam: ayığım
ayıtmak: söylemek, haber vermek
ayine: ayna.
aymak: söylemek, hitab etmek. 2- uyanmak, farkına varmak.
ayn: göz, çeşme, kaynak
aynel yakin: gönül gözü. Tanrı'yı gerçek olarak gözle görerek bilme, sofilere göre bilgi, bilmek, görmek ve olmak aşamalarına ayrılır. Gözle görerek bilmek anlamında bilginin ikinci mertebesidir. Gözle görme ve algılama yakîn mertebesinde olursa kesinlik ifade eder. Aksi takdirde göz yanılması gibi gerçek olmayan algılamalardır.
aynıma: gözüme
ayni bahar: baharın gözü.
ayni cem: Bektaşî ve Alevî'lerin kabul töreni.
ayni irşid: irşadın ta kendisi, aydınlatma.
ayni rah: yol gözlemek.
ayrılmanam: ayrılmam, ayrılamam.
ayruk: başka, değişik, artık.
ayş: zevk
ayyar: çok kurnaz, hileci, desiseci, iki yüzlü, içi başka dışı başka olan kişi.
az bakmak: küçümsemek, az görmek.
azal: ezeller, başlangıcı olmayan zamanlar.
azam: en yüksek, ulu.
azat: serbest bırakma, serbest bırakılmış olan. 2 - Mezarlıklarda bulunan meşe ağacı.
azat etmek: serbest bırakmak.
Azazil: şeytan'ın adı.
azdurmak: bozmak, yoldan çıkarmak, değiştirmek.
azemet-füruş: büyüklük satan.
azheri: belli.
azık: yiyecek, besin.
azim: kesin karar verme, irade.
azimet: gitme, gidiş.
aziz: sevgide üstün tutulan.
azizan: dostlar, erenler.
azl: işten çıkarma.
azmak, azıtmak: yoldan çıkmak, sapıtmak.
azm-i canan: sevgili azmi
azm-i didar: didar azmi, buluşma, kavuşma çabası.
azm eylemek: karar vermek, niyet etmek, gayret etmek. Yola çıkmak.
Azraîl: Ölüm meleği, dört büyük melekten birisi.

Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ


- B -

baat: helak olmak.
bab: kapı, kitap, kitap bölümü.
babal: günah, suç.
babullah: Allah kapısı.
babük: ahmak, sersem.
bac: vergi
bad: rüzgâr
bade: içki, şarap.
badekeş: içki içen.
baden: semiz, iri gövdeli kimse.
badiye: çöl. 2 - Büyük bakır kab, çorba tası, ağzı dar, dibi geniş yağ kabı, yemek kabı, büyük bakır tencere. 3 - Yayvan, kulpsuz toprak çanak. 4 - Güvercin.
badya: büyük kap, topraktan yapılma büyük içki kabı, testi.
bağat: bağlar, bahçeler.
bağatur: savaşlarda gücü ve yılmazlığıyla üstünlük kazanan veya yiğitlik gösteren kimse
bağban, bağman, bağvan: bağcı, bahçıvan, bağ bekçisi.
bağır: yürek, gönül 2.Göğüs 3. Sine.
bağırdudu: papağan.
bağrı başlı : gönlü yaralı
bağrı veran: gönlü yıkık, üzgün.
baha, paha: değer.
bahadır: yiğit.
bahah: bakalım, görelim.
bahça: bahçe.
bahıl, pahıl: tamahkar, hasis, cimri
bahıllık: tamahkarlık, hasislik, cimrilik
bahil: cimri, hasîs, tamahkar, malını kıyamayan
bahr: deniz.
bahr ü berr: deniz ve kara
bahr-ı muhit: okyanus.
bahr-ı zulmet: zulmet denizi.
bahri: denizle ilgili. 2- Bir tür deniz ördeği.
bahriyeli: Deniz Kuvvetlerine bağlı asker. 2- Deniz Harp Okulu öğrencisi.
baka: tutam, demet, deste.
baki: kalıcı.
bâl: kol, kanat, koruma, yürek, gönül.
bal ü per: kanat.
bala: çocuk, yavru.
bâlâ: yüce, yüksek.
balaban: büyük başlı çakır doğan.
balam: erkek kardeş
balıcak: küçük balık.
balk urmak: parlamak, ışıldamak.
balkımak, balkırmak: pırıldamak, parlamak
ban: ulu, büyük bez, büyük çadır, otluk.
banlamak: ezan okumak
bannamak: ötmek, seslenmek.
bar: yük, kale duvarı. 2- Kir, pas. 3 - yemiş, meyve.
baran: yağmur
barekallah: kutlu olsun, hayırlı ve bereketli olsun.
barhane: ev eşyası
barı: bari, hiç değilse, hiç olmazsa.
Bari: Allah, Tanrı.
Barigâh: Yüksek dîvân, izinle girilebilen yüksek yer. Otağ, Cenab-ı Hakk'ın huzuru.
baru: kale duvarı, hisar burcu, sur
basaret : basiret
Basir: Herşeyi bilgisiyle gören Allah, Basiret sahibi kişi, kalb gözü ile gören.
basiret: Aldanmaya meydan vermeyecek şekilde gerçeği açıkça görebilme yetisi, kalb gözü, ileri görüşlülük.
baş: yara, yaranın işleyen gözü. "bağrı başlı": kalbi yaralı.
baş eylemek: yara açmak.
başa çatmak: bir araya gelmek, baş başa vermek, bir işe girişmek.
başa varmak: sona gelmek, bitmek.
başed ki: ola ki, olur ki.
batıl: boş, beyhude, yalan, çürük, hurafe, sahte, hak olmayan.
batın: gizli, görünmeyen, yorumla elde edilen bilgi.
bay, baylık: zengin, zenginlik
bayagı: önceki, eski, eskisi gibi.
baydür: zengindir.
Bayezîd-i Bistamî: Hicrî III. asırda yaşayan kutsal gönüllü veli. Baba adı İsa, Nişabur'un Bistam köyünde doğup büyümüştür. Şakîk-i Belhî ile sohbetleri var. Hicri Takvime göre 264 yılında öldü.
bayık: gerçek, açık, açıkça, aşikâr.
bayımak: zengin olmak, zenginleşmek.
baz: doğan. 2- Bir şeyin küçük kısmı, parçası, bir miktar, bir kısım.
bazergah: tüccar.
bazirgan: Tüccar, bezirgân 2 - Uluslararası ticaret yapan kişi, ithalat ve ihracatçı. 3 - Eskiden Musevi tüccarlar hakkında kullanılan bir tabirdi.
becare: biçare, çaresiz, umarsız.
becit: acele.
bed: bet, kötü, yakışıksız.
Bedahşan (Badakşan) : Afganistan'da eyalet. Merkezi Feyzabat şehridir. Kökçe nehrinin yukarı yatağında çıkan -bir yakut türü olan- lacivert taşıyla ünlüdür.
bedi: eşsiz, örneksiz, benzersiz, işitilmemiş, görülmemiş.
bedir: dolunay.
bedirlenmiş: ayın on dördüne benzemiş.
bednam: adı kötüye çıkmış, fena tanınmış, kötü ünlü kimse.
bedr: dolunay.
bedter: beter, daha kötü.
begâyet: çok, ziyadesiyle, pek fazla, aşırı, son derece.
behişt: cennet, firdevs.
behremend: nasibli, behreli, hisseli.
bek: sağlam, sıkı.
beka: kalma, kalım,sürme, yaşama.
bekadan: ölümsüz alemden
bekrî: gece gündüz içen, alkolik, içkiye düşkün.
bel: geçit.
belemek: kundaklamak.
beli: evet, peki, doğru. "Allah insanoğullarını yaratınca onlara "Ben sizin Tanrınız değil miyim" diye sorar. Onlar da "beli" diye karşılık verirler.
belik: uzun ince saç örgüsü.
belin: ürkü, korku
belk: kapı açmak.
Belkîs: Saba melikesi. Süleyman Peygamber zamânında yaşadığı, onun tarafından imana davet edildiği rivâyet edilir. Yemen'de Sebe bölgesinde hükûmet etmiştir.
bellü: belli, aşikâr, açık.
bencileyin: benim gibi, bana benzeyen.
bend, bent: bağlanan, bağlanmış, bağ, boğum. 2 - Su biriktirmek için akan suyun önüne yapılan set, büğet. 3 - Kitaplarda kendi içinde bütünlük oluşturan bölüm. 4 - Bir şiirdeki dörtlüklerin her biri, bağlam. 5 - Kanun maddesi.
bende: kul, köle, bağlanmış.
benefşe, menevşe: menekşe.
beng: afyon, esrar.
bengi: tiryaki, esrarkeş.
beniz: yüz rengi, alın, renk.
benven: benim.
benzek: nazire.
ber: üzeri, üzere.
berat: rütbe, nişan ve imtiyaz verildiğini bildiren ferman.
bercîs: müşteri yıldızı.
berdar: asılmış.
bergüzâr: anı, anılmak için verilen armağan.
berhava: boş, faydasız.
berhudar:mutlu.
berhurdar: hayırlar elde etmiş kişi. kısmetli, mutlu olan.
beri: ırak, sıyrılmış, kurtulmuş.
berk: güçlü, kuvvetli, sağlam.
berkimek: iyileşmek, sağlamlaşmak, güçlenmek, pekişmek, sertleşmek, yerleşmek.
berkitmek: pekiştirmek, sağlamlaştırmak, sıkıştırmak, sertleştirmek, katılaştırmak.
berr: kara.
berr ü bahr: Kara ve deniz
berü: yakın, beri, bu yana, beriye, bu tarafa.
berye: çöl, kır, sahra
bes: yeter, kâfî, yetişir.
beserek: besili, tombul.
besi: Yaşatmak ve geliştirmek için gereken besinleri yedirip içirme işi. 2- Bir şeyi istenilen durumda tutmak veya oturtmak için kullanılan takoz vb. şeyler 3- Kurbanlık hayvan, beslenen, besiye çekilmiş hayvan, 4- İyi beslenmiş, kuvvetli deve. 5- Kaz. 5- Tavuk.
besilek: besili, beslenmiş.
beş arşın bez: kefen.
beşaret: müjde, sevinç, mutluluk.
beşer: insan, insanlık.
bevvab: kapıcı
beyaban: çöl, kır.
beyhuşt: kökünden, dibinden kopmuş olan, koparılmış.
Beyrek: Oğuzlar'ın destan kahramanı ''Bamsı Beyrek''. Bamsı Beyrek destanının en eski kolu -biçimi- ''Dede Korkut Kitabı''ndadır. Beyrek'in mezarının Bayburt'ta, Duduzar köyünde olduğu inancı yaygındır.
beyt: ev, konut.
Beytullah: Kâbe.
bezek: süs, ziynet.
bezenmek: süslenmek.
bezestan: değerli eşyanın satıldığı kapalı çarşı.
bezm: meclis, toplantı, eğlence.
bezirgân: tüccar.
bıçağ: bıçak.
bıldır: geçen yıl.
bibasar: gözü keskin olmayan, görmeyen.
biedep: edepsiz
biçare: çaresiz.
bidar: uyanık
bider: tohum.
bidiriğ: esirgemeyen, esirgenmeyen.
bigane: yabancı, ilgisiz, kayıtsız, alakasız, dünya ile ilgisini kesmiş olan.
bigi: gibi.
bigüman: umutsuz, bilgisiz, şüphesiz
bihaber: habersiz
bihaya: hayasız.
bihot: baygın, kendini yitirmiş, kimsesiz, kendine sahip olamayacak derecede mest, kendinden geçmiş olan kimse
bihuş: şaşkın, sersem, aklı başında olmayan, deli.
bikan: cevhersiz, özü olmayan.
bikarar: kararsız.
bihter: daha iyi, çok iyi, en iyi.
bile: birlikte, beraber.
bilece: birlikte.
bilekçe: kolbağı, kelepçe.
bilelik: birliktelik, beraberlik, maiyet.
bileman: Milas ve çevresinde bilmiyorum anlamında kullanılan bir sözcük
bili: bilgi, ilim, irfan, idrak.
biliş : tanıdık, tanışıklık.
bilişmek: tanışmak.
billah: Tanrı adına içilen ant.
bimar: hasta, sayrı.
bimekan: evsiz, mekansız, yersiz, yurtsuz.
binazır: benzeri olmayan.
binihayet: sonsuzluk.
binişan: nişansız, izi olmayan.
bipayan: payansız, sonsuz
bissavab: doğru olarak.
bişümar : Hesapsız, sayısız
bivefa: sevgisine bağlı olmayan, vefasız.
bir niçe: birçok, pek çok
biregü: bir kimse, başkası, birisi
birem birem: birer birer.
birim birim: birer birer.
birin birin: bir bir, teker teker, birer birer.
birke: büyük havuz, gölcük
birle: İle.
biryan, büryân: kebap, kızartma.
bişe:orman, meşelik, sazlık.
biti : mektup, kitab, amel defteri.
bitinmek: yazılmak
bitmek : kavuşmak
bitrişmek: hesaplaşmak, anlaşmak, ödeşmek
bizar: bıkmış, bezmiş, usanmış, küskün.
bizzazure: zaruri olarak.
bor: çukur yer, delik deşik, çorak, ekilmemiş tarla.
boran: rüzgârla karışık kar.
boşboğaz: Saklanması gereken şeyleri söyleyiveren, sır saklamasını bilmeyen geveze, ayran ağızlı. 2 - Düşünmeden yerli yersiz konuşan, dangalak
boyağ: boya.
boymul: boynu siyah koyun.
boyun tutmak: baş eğmek, kabullenmek, söz dinlemek.
bozötergi: tarlakuşu,
börk: kürk ve keçeden yapılma başlık.
buhağ : çene altı, sakal.
bûd ü vucûd: varlık, yaratılış, var olma.
buğuz: kin besleme, nefret etme
buhl: pintilik, cimrilik.
bular: bunlar.
bulla: abla
bun: sıkıntı, bunalım
bunculayın: bu kadar, bu miktarda
bunda: burda, burada.
Burak: Peygamberin Mirac'a çıkarken bindiği at, Cennet bineği.
burak: girdap, anafor.
burcu: güzel.
burçak: baklagillerden, taneleri hayvan yemi olarak kullanılan yıllık bir yem bitkisi. Bu bitkinin mercimeğe benzeyen tanesi.
burdbar, burdubâr: tahammüllü, yumuşak huylu.
burhan, bürhan: kanıt, delil, isbat.
burma: bilezik.
burş, buş: burç
bus etmek: öpmek.
busarık: duman, sis.
buse: öpüş.
buş: öfke, kızgınlık
buşmak: öfkelenmek, kızmak.
butın: bütün
bûy: koku.
bühtan: iftira
büke: çevresi ormanlık yüksek ve çıplak tepe
bülbül-i haste: hasta bülbül
bülbül teki: bülbül gibi.
bülend: yüksek.
bünyad: kurma, yapma, temel.
bünyan: yapı, bina.
bürhan: delil, kanıt.
bürrân: keskin.
bürünüptür: bürünmüştür.
büryan: yanmış.
büt: put. 2- Güzel, sevgili. 3- Nefs.

Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ


- C -

cad: darı ekmeği.
Cafer-i Tayyâr: Hz. Peygamber'in amcası oğlu, Hz. Ali'nin kardeşi. Mute savaşında iki kolu kesilmiş ve şehid olmuştur. Tayyâr lakabı ona Hz. Peygamber tarafından şehid olduğunda verilmiştir. Peygamberimizin Ca'fer için “Cennette meleklerle uçuyordu.” dediği rivâyet edilir. Bu yüzden, "uçan" manasına “tayyâr” denilmiştir.
cah: yer, mevki.
cahallığ: gençlik çağı.
caht: bile bile inkar etme.
Calinos: Eski Yunan'da yaşamış, Bergamalı hekim.
can: ruh, yaşam.
cân alıcı: Azrail.
canal: canan, sevgili.
canan: gönülden sevilen, gönül verilmiş olan kadın.
cânib: yön, yan, taraf
canik: tüccar, ticaret erbabı
cansız at: tabut, salaca.
câr: çağrı, yardım, imdat.
caryar: Dört dost (Hz. Ebubekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali’nin (r.a) namları). Dört Halife, Hulefa-i Erbaa veya Ashab-ı Güzin diye de ihtiramla anılırlar. (Osmanlıca’da yazılışı: çar-yar)
cav: gösteriş, afi, fiyaka
cayız: caiz, olabilir, yakışık alan.
cazu: 1. Cadı, oyunbaz. 2. Çok güzel.
cebbar: hükmeden, kudret ve ululuk sahibi, zorlayan, güçlü.
Cebrâîl: Vahiy meleği, dört büyük melekten birisi.
cecim, cicim: örtü ya da perde olarak kullanılan ince kilim.
cefa: zorluk, sıkıntı.
cehd: Fazla gayret, güç kuvvet sarfetme, azim
cehl: cahillik, ilimden mahrum olmak, tecrübesizlik.
celal: kızgınlık, kızma
cellat amanı: ölüm cezasına çarptırılmışlara, ölüm yargısının uygulanmasından önce, son isteği için tanınan süre.
cem olmak: toplanmak.
cemal, camal: yüz güzelliği.
Cercis: İsâ Peygamberden sonra geldiği rivâyet edilen ve onun şeriatine uyan bir peygamberdir. Kur’ân'da ismi geçmez. Yetmiş kez öldürülmüş her öldürüldüğünde yeniden dirilmiştir.
ceren, ceran: ceylan
cevahir: cevherler, mücevherler.
cevher: kıymetli taş, maya, öz.
cevherî: kâmil insan.
cevlan, cevelan: gezinme, dolaşma, dolanma.
cevr: eza, eziyet, zulüm.
cevr ü cefa: eza ve cefa
cevşen: zırh
cezire: ada
cıda: mızrak, kargı.
cığ: turnanın ötüşü
cığa: yeşil.
cığalı koşma: cinaslı koşma, sorguculu koşma.
cılga: ince yol.
cırnak: tırnak.
cidar: duvar.
cin, cinn: Dinî inanışa göre duyularla kavranamayan, insanlar gibi irade ve anlama yeteneğine sahip, ilahî emirlere uymakla yükümlü tutulan yaratık. 2 - Masallarda göze görünmeyen, türlü biçimlere girebilen, iyilik de kötülük de yapabilen yaratık. 3 - Mecazi anlamda akıllı, zeki, uyanık kimse.
cinas: Çok anlamlı bir sözcüğün, her kezinde başka bir anlamını öngörerek yapılan bir söz oyunu sanatı. Değişik cinas biçimleri vardır; tam cinas, birleşik cinas, benzeşmeli cinas, farklı cinas, basit cinas, eksik cinas... Eski Edebiyat'ın bu yaygın söz oyunu sanatından Halk Edebiyatı da nasiplenmiştir. Özellikle manilerde cinasa çok rastlanır.
cinan: cennet.
civan: genç, genç ve yakışıklı olan.
cönk: mecmua, dergi, gemi, yük.
cura: küçük telli saz.
cur'a: yudum.
cuş eylemek: coşmak, kaynamak.
cuşa gelmek: coşmak, kaynamak.
cücük: civciv.
cüda: ayrı, ırak.
cümle: hep, bütün, tüm.
cünbiş, cünbüş: cümbüş, eğlence, eğlenti, 2- Kımıldanma, oynama.
cündî: atlı, mahir binici.
cünûn: delilik, çılgınlık.
cünunluk: coşkunluk, akılsızlık, delilik.
cünüp: dince yıkanmayı gerektiren durum
cür'a: yudum, içildikten sonra kadehin dibinde kalan tortu.
cürm: suç.
cüst ü cu: arayıp sorma, araştırma
cüvan, civan: genç, delikanlı.
cüz: kısım, parça.
cüz'iyyat: değersiz, küçük parçalar
cüz'iyyât-ı müselsel: Her şeyin bir başka şeyin devamı olması. Tasavvufta ve Yûnus'ta ma'den nebat ve hayvan kategorilerinin birbirini takib eden yaratılış tertibi. Her tabaka kendi içinde parça buçuk olup yine kendi aralarında ontolojik tabakalar halindedir. Bunlardan her cüz'ün seyri istisnasız Allah'a doğrudur.

Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ



- Ç -

çabuk: acele, tez
çabukbaz: işini çabuk yapan, tez canlı
çağa: çocuk
çağıltı: su sesi, suyun taş ve kayalara çarparken çıkarttığı ses
çağrışmak: bir ağızdan bağırmak, yaygara etmek.
çah, çeh: kuyu, çukur.
çak: yarık, yırtık, yırtmaç.
çakıldak: Degirmende öğütülen buğdayın taşlar arasında bitdiğini bildiren ve değirmen taşına çarparak “çak-çak” sesi çıkaran alet.
çakır dikeni: yuvarlak meyveli bir çeşit diken.
çal: ala renk.
Çalap: Tanrı, Allah.
çalgar: çalıcı, vurucu 2 - Çalgıcı, müzisyen.
çalgıçay: taştan yapılmış el değirmeni.
çalhanmah: çalkanmak.
çalık: silahşör, iyi kılıç kullanan 2- Çelik 3- Mesaj, haber 4- Haşarı, yaramaz
çalınmak: vurulmak.
çalkara: doğan türü bir avcı kuş
çalkın: darbeci, hamleci, vurucu
çallı çapraz: çapraz çizgili bir şal deseni.
çalma: başa sarık gibi bağlanan düz ya da işlemeli kumaş. 2.Çember de denilen baş örtüsü, çetme.
çalmak: doğmak, vurmak, atmak.
çapraz: eğik olarak birbiriyle kesişen.
çapuk, çapük: çabuk, tez
çapukbaz, çapükbaz: işini çabuk yapan, tez canlı.
çar: dört.
çar anasır: dört unsur, dört temel unsur; toprak, su, hava, güneş.
çarçube: çerçeve
çarh: gök
çarha vurmak: çarkta bilemek.
çarkacı: ordunun öncüleri.
çarsu: dört taraf, dört taraflı olan şey.
çatak: çatal, çatallı, iki kollu değnek
çatılı: bağlı, kurulu.
çatuk: bıçak sapı yapılan bir ağaç türü
çav: ün, şöhret, yansıma, duyuru, bildiri
çavlak: çağlayan, şelale
çavlan: şelale, büyük çağlayan.
çegane: çengilerin usul tutmak için ellerine aldıkları ucu yarık ve birkaç pul bulunan müzik aleti, küçük tef.
çenber: yama, yemeni, baş örtüsü.
çepen: hatip, iyi konuşan, güzel söz söyleyen
çepin: bahçelerde kullanılan küçük çapa.
çerağ, çerak, çırağ, çırak: çıra, ışık, mum, kandil.
çerb, çerp: besili, semiz, yağlı.
çerge: çadır.
çerçi: ulak, haber, bildiri ulaştıran kişi. 2- bazı küçük eşya ve tuhafiye malzemesi satan kişi.
çeri: asker, savaşçı, toplanarak bir araya gelmiş erat
çerviş: yemekteki yağ.
çeşm: göz.
çeşmek: düğüm çözmek.
çeşni: lezzet, tad, tadımlık miktarda.
çeşte: altı telli bir saz, müzik aleti.
çevgân: ucu topuzlu, eğri bir değnek. küçük bir topla oynalınan bir oyunda topu çelmek için kullanılan ucu eğri sopa.
çevre: sırma işlemeli baş örtüsü, mendil.
çeyman: kıl ya da yünden dokunma yamçı, kepenek.
çezilmek: çözülmek.
çezmek: çözmek.
çıdık: güç, dayanıklılık
çığa: gelinlerin başlarına konan parlak süslü tel.
çığalamak: çarçaflanmak, süslenmek, taşlanmak, cilalanmak.
çığrışmak: bağrışmak.
çıkın: tarlada yemek için içine ekmek peynir gibi yiyecek malzemesi konulan bir beze sarılarak düğümlenmiş küçük bohça, navale torbası.
çılbak: çıplak
çıngay: özü, sözü bir, sözüne güvenilir
çıngır: 1- Kopuza benzeyen bir saz 2- Çıngırak
çınılamak: çınlamak.
çıntay: soylu, güvenilir
çırağ, çırak, çerağ: ışık, mum, kandil
çıray: yüz, eda, çehre
çırganış: zevk, haz, tat
çırnak: yırtıcı kuşların pençesi.
çıyan: zehirli ve sürüngen küçük bir böcek
çi: Ne, nasıl
çigan: yoksul, fakir
çigen: gayretli
çiğin: omuz.
çil: dağ tavuğu
çilde: kış mevsinin en soğuk dönemi.
çimçik: saf, masum
çimkay: sözüne güvenilir, özü sözü bir
çimmek: yıkanmak.
çiray: yüz, çehre, eda
çirk: çirkef, pis, iğrenç su.
çit: başörtüsü, yemeni. 2 - Çizgi, sınır, limit
çitinmek: birbirine sürünmek.
çiyn: omuz.
çizgen: saban izi, karasabanın tarlada açtığı yol
çizmek: çözmek.
çizginmek: Bir şeyin etrafında dönüp durmak. 2 - Tereddüt etmek.
çoğaç: güneş.
çokal, çukal, çukar: eskiden savaşlarda atlara giydirilen çelik zırh. Bir çeşidini savaşçılar da giyerdi.
çokallu: zırhlı.
çomak: değnek, sopa, ucu topuzlu sopa.
çolbanak: uzak görüşlü 2- Törenin dışında kalan 3- Nikahsız ilişkiden doğan çocuk (Hakas Türklerinde)
çoldu: bahşiş, mükafat. 2- Ganimet
çolpan: kuzey yıldızı 2 - Uzak görüşlü 3 - Tanıdık, bildik, aşina
çomak: iri ve yuvarlak değnek 2 - Bir ucunda topuz bulunan sopa, silah 3 - İnanmış, inançlı
çongar: gürültü, şamata, nara
çoraman: cinli, perili.
çorlu: hastalıklı, dertli, cinli, kötü ruhların etkisinde kalan kişiye verilen ad. "Çorlu" sözcüğü Şamanist gelenekten gelen bir sözcüktür. Eskiden bunalımlı ve toplum tarafından hoş karşılanmayan kişiler için bu ad verilirdi ve bu kişiler Kam ve Baksılar tarafından tedavi edilmeye çalışılırdı.
çotak, çotur: kabza, kılıç kabzası
çöklü: soylu, asil.
çöksü: bir şeyin kımıldamaması için üste konan şey, baskı, büyük çivi, mıh.
çökül: ırmakların taşarak vadilere bıraktığı tortu
çömçe: Ağaçtan oyulmuş su kabı
çöpür: yünün tarandıktan sonra kalan kaba kötü kısmı.
çövmen: yemiş toplamakta kullanılan ucu çatallı değnek.
çuçu: Şair, şairane konuşan
çukal: zırh
çukallu: zırhlı, zırhlar giyinmiş.
çul: kıldan yapılmış kaba dokuma.
çulha: bez dokuyan
çü: gibi, 2 - nasıl, nice. 3 - çünkü, mademki.
çün: çünkü, madem, mademki
çünük: çınar ağacı
çüt: çift.
çüter çüter: çifter çifter.

Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ


- D -

dabir: arkadan gelen, izleyen, geride kalan, geçmiş, sonuncu
dad: adalet, hak, doğruluk, yardım.
dad eylemek: yardım dilemek, yahut yardım etmek.
dad u sited: alışveriş
dadak: değme, dokunma, temas
dadal: tadan, tat alan, sezen, farkına varan.
dağ: yara. 2- kızgın demirle vurulan özlük belirtici damga, işaret, nişan.
dağdağa: çekişme, anlaşmazlık.
dağlanmak: kızgın demirle damgalanmak. 2. Yanmak. 3.Sağaltma amacıyla vücudun yaralı ve sayrılıklı bölümlerinin kızgın demirle yakılması.
dağlı: damgalı.
dahme: mezar
dahleylemek: aleyhte bulunmak, yermek.
daim: sürekli, her an, daima.
dak: kusur, eksiklik, alay
dakı: dahi.
dal: boy. 2- omuz, omuz başı.
dalbınmak: çırpınmak.
dalda: gölge.
dalgerdan: güzel göğüs. 2.Vücudun omuzla birlikte göğüsten yukarı bölümü, büst.
dalıptır: dalmıştır, dalıyor.
dalkılıç: Kılıcını çekmiş olarak, yalın kılıç, zırhsız ve korunmasız.
daluptur: dalmıştır, dalıyor
dam: tuzak
daman, damen: etek.
dandan: gürültü, patırtı, kavga.
dane: tane, tohum, çekirdek.
dangalak: düşünmeden yerli yersiz konuşan boşboğaz kimse.
danışman: bilgi ve düşüncesinden yararlanmak için danışılan kimse, bilgin.
danışmak: konuşmak.
danişment: Selçuklu ve Osmanlı döneminde kadıların yanında yetişmek üzere görevlendirilen kimse. 2- Medreselerinde oda sahibi olabilen öğrenci. 3- Bilgin, bilgili.
dapa: taraf, yön.
dar: darağacı.
Dar-ı Mansur: Hallac-ı Mansur'un idamı.
darılıpsan: darılmışsın.
darp: vuruş, çarpış.
darsık: öfkeli, hiddetli
dasitan: destan.
davî: dava
davulbaz, davlunbaz: büyük davul, davul çalan.
Dâvûd: İsrail oğullarından bir peygamber ve hükümdârdır. Süleyman Peygamber'in babası olan Dâvûd, sesinin güzelliğiyle tanınmıştır. Kitâp sahibi bir peygamberdir. Zebûr, Dâvud'a inmiştir.
dayim: daima, her zaman
daylak: tüylü devenin erkeği.
Deccal: Kıyamete yakın meydana çıkacak olduğuna inanılan Deccâl, bazılarını dinden imandan edecektir. Hz. İsâ tarafından öldürülecek bir yalancı peygamber olduğu rivâyet edilir. Tasavvufta Deccâl, dünya sevgisinden ileri gelen nefsî güçlerden ibaret olup, bunlar, riyaset, rubûbiyet, büyüklenmek, kibir, hile vs.dir. Bu kuvvetler aklı maaşa bağlıdır. Nefislerinde söz konusu özellikleri yok edemeyen kişiler, tasavvufta Deccal'a benzetilmişlerdir. Deccal'in bir gözünün şaşı olması ise, kişinin bu nefsi özellikleri taşımasından dolayı uhrevi ve ulvî âlemleri görmemesi anlamına gelir.
degin: kadar, dek.
degirtmek: oynatmak, hareket ettirmek.
değme: her, herhangi bir, gelişigüzel, rastgele
değşir, degşür: değiştir
dehan: ağız
dehr: dünya, zaman, devir
dehrî: maddeci, ruha, ahrete, manevî şeylere inanmayan kişi, materyalist.
delil: yol gösterici, rehber, kılavuz.
delim: çok.
dem: vakit, zaman 2- nefes, kan.
dem etmek: sazla çalıp, söylemek.
demâdem: daima, her zaman.
deman, damen: etek.
dembedem: zaman zaman
dembeste: soluğu kesilmiş, susmuş, sessiz.
demde: eğlencede, dolaşmada.
demegil : deme, demeyesin
demkeş: devamlı öten bir güvercin cinsi, şarap içen.
demren, temren: okun ucundaki sivri demir.
deniser: denilecektir
denk: eş, benzer, eş değer.
densiz, densüz: münasebetsiz, ölçüsüz hareket eden, saygısız.
denşirip dermek: bir araya getirip toplamak.
denşirmek: bir araya getirmek, toplamak.
depe: taraf, yön, cihet
deprenmek: kımıldamak, hareket etmek, sarsılmak.
dercetmek: toplamak.
derdi firak: ayrılık derdi
derd ü gam: dert ve gam
dergâh: tekke. Zikir ve ibâdet edilen yer. Kapı yeri, kapı eşiği. Tarikatlerin müessese devrinde irşad için kullandıkları teferruatlı geniş mekan. Dergâhlar, semâhâne, halvet veya çile odası, aşhâne, derviş hücreleri vs. bölümlerden teşekkül eder. Hakikî sûfî alemleri dergâh kabul eder.
deriçe: baca, küçük kapı, pencere.
derilmek: toplanmak.
derimend: derti, taslı, kaygılı.
derman : ilaç, şifa
dermande: acil, kala kalmış, çaresiz, zavallı, beceriksiz.
dermek : Bir araya getirmek, derlemek, toplamak, devşirmek
dermiyân, dermeyan: arada, ortada.
derun: iç, iç yan, yürek, kalp.
dervâze: kapı, büyük kapı.
derviş: yoksul, varlığından benliğinden geçmiş kişi, tarikata girmiş kimse.
dervişan: dervişler
derya: deniz.
desdimal: el sileceği, yağlık.
dest: el.
destar: sarık, imâme, tülbent.
deste katar: develeri dizmek, sıralamak.
destgir: yardım eden, elinden tutan
destur: izin, müsade
destur: sarık.
deşirmek: devşirmek, toplamak.
devinmek: kımıldamak, iki yana dönüp sallanmak.
devlengec: çaylak
devlet: saadet, mutluluk.
devlik: geçim, idare.
devrân: çağ, zaman, felek.
devre: ters, değişik.
devşirmek: bir araya getirmek, derlemek, toplamak. 2 - Katlamak, düzgün duruma getirmek.
devşuruben : kaldırıp
Deyyân: Hakkıyla mükafatlandıran ve cezalandıran, hâkim, Allah.(Bir kudsi hadiste yaratıcı kendisini melik ve deyyân olarak anar. Burada deyyân, insanın başlangıçtan sonuna kadar mâcerâsını tamamlayıp hesâba çeken anlamındadır.)
deyyar: bir kimse, yurt sahibi, manastır sahibi.
deyi, deyü: diye.
Deyom deyom anlameyon: İznik'in Müşküle köyünde kullanılan bir deyim "Diyorum diyorum anlamıyorsun" anlamındadır
deyr: kilise, manastır.
dıkızlamak: sıkışmak, iyi çalışmamak.
dıriga: esirgemek, yazık.
dibek: Taştan veya ağaçtan yapılmış büyük havan
didar: yüz, çehre.
dilbaz: güzel söz söyleyen, konuşmasıyla ikna eden.
dide: göz.
dilber: güzel.
dilçevüren: dilçeviren, söz gezdirici, dedikoducu.
dildar: sevgilisinin gönlünü çelmiş.
dildirmek, dildürmek: kesmek, dilim yapmak, dilimlemek, bölmek, böldürmek.
dilpezir: gönüle hoş gelen, gönlün beğendiği, makbul.
din: inanç, imân, tâat, âdet, huy, verilecek karşılığa hükmetmek.
dir: derlemek, toplamak, bir araya getirmek.
dirgen: Genellikle harmanda sapları yaymaya yarayan demirden, çatallı bir tarım aracı, diren
dirigâ: yazıklar olsun, eyvah ki.
diriğ: esirgeme.
dirim: hayat, yaşam
dirlik: hayat
dirilmek: iyi düzende olmak, düzenli bir hayatı olmak.
diskinmek: korkudan sıçramak; uykudan sıçrayarak uyanmak.
div: dev, şeytan, cin.
divan: meclis, divan edebiyatı şairlerinin şiirlerini topladıkları eser
divan durmak: ayakta saygıyla durmak.
divane: deli, âşık.
divar: duvar.
diyanet: dindârlık, din hükümlerini yerine getirmek.
Doksan bin Hak kelâmı: Cenab-ı Hakk'ın Hz. Peygamber'e Mirâc'ta 90 bin sır söylediği, bunlardan 30 binini halka, 30 binini seçkinlere dediği; 30 binini ise sır olarak sakladığı rivâyet edilir.
dolama: çuha giysi, kat kat giysi.
dolu: içki. 2.Halk inancında Pir'in , Üçler'in, Erenler'in-Hakk katından aşıklık verilenlere sunduğu kutsal içkiyle dolu kadeh, kase.
dolukmak: göz yaşarmak
domurmak: tomurmak, tomurcuklanmak.
don: elbise, kıyafet.
donanmak: süslenmek, giyinip kuşanmak.
dost ili: Tanrı'nın katı.
döğen, döven, düven: 1- Dövüşçü. 2- Harmanda ekinlerin sapı ve tanelerini ayırmak için kullanılan, önüne koşulan hayvanlarla çekilen, alt yüzünde keskin çakmak taşları dikine çakılı bulunan, kızak biçiminde araç
dölek: düz yer, uslu kişi.
dölenmek: dolaşmak, bir yere doğru yönelmek. 2 - Temayül göstermek, sükûnet, karar kılmak.
döngün: dargın
dönmenem: dönmem.
Dört Kapı, Kırk Makam: Sufi'yi Tanrı'ya götüren yol dört kapı ile belirlenmiştir. Yola, Tarikata giren bu kapılardan sıra ile geçecektir. Bunlar, Şeriat, Tarikat, Marifet ve Hakikat kapılarıdır. Her kapının on dört özelliği vardır ki, bunların topuna birden Kırk Makam denir.
döş: göğüs
döşek: yaygı, kilim gibi fakat daha yumuşak bir minder.
döşürmek: devşirmek, bir araya getirmek, toplamak.
döymek: sabretmek, tahammül etmek, dayanmak.
dözmek: katlanmak, dayanmak.
dudu: papağan türünden, taklit yapan bir kuş.
dulda, dalda: rüzgâr ve güneşten korunmuş yer, bölge.
durak: makam, durulan oturulan yer.
dud, duhan : duman, tütün
dudu: kadınlara verilen bir unvan, hanım. 2- Yaşlı Ermeni kadını. 3- Papağan.
dur: ırak, uzak
duş: Temizlik veya tedavi amacıyla suyu yüksekten üzerine doğru püskürtme yoluyla yıkanma. 2 - Rüya, düş. 3 - Yunus Emre şiirlerinde taraf, yön anlamında kullanılmıştır.
duşa gelmek: rastlamak, karşı karşıya gelmek.
duvak: gelinin başını, bazen de yüzünü örten dantel veya tülden örtü. 2. Küp, tandır, baca vb.nin taş veya topraktan yapılmış kapağı. 3 - Yeni doğan bazı bebeklerin doğduğu zaman başlarını çevreleyen zar.
duvacık kapısı: dua edilen yer, Allah'ın rahmet sıfatına sığınma. Bugün “dua kapısı” şeklinde kullanılıyor.
duzag, duzah, duzak: tuzak.
dûzah: cehennem, tamu.
duzeh: cehennem.
dü: iki.
dübür: iki yaşındaki erkek keçi.
dügeli: büsbütün.
dügü: pirinç.
düğün: evlenme veya sünnet dolayısıyla yapılan tören, eğlence, cemiyet. 2 - Bir olayı kutlamak için yapılan büyük eğlence veya tören
dühan: tütün, duman. Kur'an-ı Kerim'in 44. suresinin adı.
dükeli: Hep, cümle, hepsi, bütün, herkes
dülbent: yazma.
Düldül: Hz. Ali'nin atı Düldül, Hz. Muhammed’in beyaz dişi katırının adıdır. Bu katır Hz. Muhammed’e, Ufayr adındaki eşk ile birlikte, Mısır Meliki Mukavkis tarafından hediye olarak gönderilmişti. Hz. Muhammed de Düldül’ü, Hz. Ali’ye hediye etmişti.
dün: gece.
dün ü gece: gece ve gündüz.
dünyaperest: Bu dünyayı tapacak derecede seven ve mala, mülke, paraya önem verip ahireti düşünmeyen,
dür: inci
dür eyle: uzak dur.
dürdane: inci tanesi
dürraç, turaç: bir kuş, turaç kuşu.
dürraçlanmak: düraç kuşu gibi ötmek.
dürri: parlak, parlayan, inci gibi parlayan
dürülmek: bükülmek, toplanmak.
dürür: dır
dürüs : toplayıp biraraya getirme
dürüşmek, dürişmek: çalışmak, devamlı meşgul olmak.
düş: rüyâ, vakıa. Yûnus'ta düş yerine bazan seyr veya seyrân kelimeleri de kullanılır.
düşgil : düşer.
düşdi: başladı, koyuldu.
düşüngü: düşünerek üzülme, kafaya takma, üzülme, teessür
düşvâr: güç, zor
düzge: süs, makyaj

Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ


- E -

eazi: aziz, izzetli, yüksek.
ebed:sonsuz, gelecek, sonu olmayan gelecek zamân.
ebin, evin : bir şeyin içindeki öz, lüp. 2 - Buğday tanesinin olgunlaşmış içi, özü, habbe
ebleh : pek akılsız, ahmak, bön, budala.
ebrişim: kalınca bükülmüş ipek, iplik, saç, ibrişim.
ebsem, epsem: suskun, sessiz.
ebrû: kaş
ecel kuşu: ölüm.
eda: çalım, işve, naz. 2- bizim, durum.
edb: su gibi akıp giden güzel söz.
edicek: edince.
edik: çedik, çizme, çocukların giydiği ufak pabuç.
edna: en aşağı, basit, değersiz.
efal: işler, ameller.
efgan: acı ile bağırıp çağırma, feryat, figan
efil: yavaş.
efkar: kederli düşünce.
eflak: felekler, gökler, yıldızlar.
efsun: sihir, büyü.
egerçi: her ne kadar, ise ide, gerçi
eğin: omuz, sırt.
eğlim: kıvrım.
eğn: üst, boyun, arka, sırt.
eğnine: üstüne.
eğva: azdırma, baştan çıkarma.
Ehl-i beyt: Hane halkı, Hz. Muhammet'in ailesi. Hz. Muhammet, Hz Ali, Hz. Fatma, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin.
ehlidil: gönül eri, sevecen.
ejderha : büyük canavar. büyük yılan.
ekber: büyük.
ekdam: gayret ve sebatla çalışma.
el aman: bozgun ve sızlanma anlatır.
elbir: dargın olan iki kişinin arasını bulan, bir işi birlikte yapanlar, elbirliği.
elçim: demet, tutam.
elest: “Elestü” Arapça'da “değil miyim?” demektir. Kur’ân'da 7. surenin 172-173. âyetlerinde, Allah'ın: “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” sorusunda geçer. Ruhlar bu soruya: “Evet, Rabbimizsin.” diye cevap verdikleri için biribirlerine tanık tutmuşlar ve şehadet etmişlerdir. Kıyâmet gününde her ruh burada verdiği sözü yerine getirmek, Rabbini tanımak zorundadır. Sûfîler Bezm-i Elest'de verilen cevabların bazılarının olumlu “Kâlû belâ”; bazılarının olumsuz “lâ” şeklinde olduğuna inanırlar. Bu cevaba göre kıyâmette üç sıra insan görülecektir. Rablerinin sorusuna tasdik eyleyip gözleri ve dilleriyle kabul edenler; soruyu sadece kulaklarıyla duyup kararsızlık gösterenler. Sadece lâ deyip Rablerinin birliğini kabul etmeyenler. Yunus Emre, Elest’te verilen söze, ahd-i sâbık terkibi ile de anlatır. Ona göre bu sır, bu dünyada iken bilinip yaşanacaktır.
elhak: gerçekten, hiç şüphesiz, doğrusu.
Elhamdülillâh: Allah'a hamd olsun.
elez, eliz: Arı, duru, temiz, munis, uyumlu Yakut destanlarında bekareti simgeleyen kutsal ruh. (Ulu Tuyun’un kızı).
elgay: yurtsever
elgörmüş: gezgin, seyyah
elif: Arap alfabesinin ilk harfi. İnanılır ki, öteki harflerin hepsi elifi yapan noktanın çeşitli bükülmelerinden ortaya çıkmıştır. Elif böylece, her bilginin kaynağı, her işin başı sayılmıştır. Uzun ve ince olması nedeniyle Divan şairlerimiz sevgililerinin boyunu elife benzetmişlerdir.
elifterezisi: uzun ve hafif yay biçimi.
elik, eliş: usta, eli yatkın
elitaş: cimri, eli sıkı
elitez: becerikli, mahir.
elkatmış: fatih, ülke fethetmiş.
elkin: konuk. 2 - Yolcu
elvan: renk.
em: ilaç, çare.
emcek: meme, kuru veya yalancı meme denilen çocukların susturulması için kullanılan alet.
emet: sınır, mesafe
eme: hala
emgek: emek, zahmet, güçlük
emlek: emen. 2 - Duygulu, merhametli
emlik kuzu: süt kuzusu, süt emme çağındaki kuzu.
emmare: emreden, zorlayan, cebreden.
emmi: amca.
Emirler: Mersin yöresinde bir köy.
Emri hac: Haccın kurallarına uygun şekilde ve emniyet içinde edâ edilmesini sağlamak üzere görevlendirilen kimse. Hac Emiri
emre: düşkün, aşık, hayallerle yaşayan.
emval: mallar
enbiya: nebîler, peygamberler. yeni din ile gönderilmeyip, insanları önceki dine dâvet eden peygamberler. nebî kelimesinin çoğulu
enden: ondan, işaretten.
Enel Hak: Ben Tanrı'yım, Ben Allah'ım. Tasavvufun en yüksek derecesine varan Sufi kendini Tanrı ile bir olmuş saydığı için ben Tanrı'yım diyebilmektedir. Hallac-ı Mansur bunu söylediği için 922'de Bağdat'ta asılmıştır.
engel: düşman, rakip
engur: üzüm
enik: kedi ve köpek yavrusu.
eniyet: kişilik
enkiş: tecrübeli, deneyimli, olgun
enverusta: Halk dilinde üniversite
epsem: dilsiz, konuşmayan.
er: erkek, yiğit, derviş, tarikat yolcusu
erbi: püsküllü saç bağı.
erdemli, ördemli: elinden iş gelen, becerikli.
erdi: geldi.
erez: erişilen, mutlu olunan 2 - Cesur, gözü kara, dayanıklı
ergeç: dört yaşında keçi.
ergenekon: maden dağı, 2 - Dağlar arasındaki yurt, 3 - Türklerin efsanevî anavatanı olarak kabul edilen yer ve Göktürklerin başlangıcına ilişkin destan.
erk: bir işi yapabilme gücü, kudret, iktidar. 2 - Sözü geçerlik, istediğini yaptırabilme gücü, nüfuz 3 - Bir bireyin, bir toplumun, başka birey, küme veya toplumları egemenliği, baskısı ve denetimi altına alma, hürriyetlerine karışma ve onları belli biçimlerde davranmaya zorlama yetkisi veya yeteneği.
erkan: esaslar, destekler , direkler, reisler, önemli kişiler.
erte: yarınki, gelecek gün.
erte namazı: ertelenmiş, kılınmamış namaz, kazaya bırakılan namaz.
erbi: püsküllü saç bağı
ermiş: dinî inançlara göre kendisinde olağanüstü manevi güç bulunan kişi, eren, evliya, veli. 2 - Olgun, müdrik
erte, irte: yarın, sabah.
ervâh: ruhlar, canlar, yaşamın cevherleri
Erzayıl: Azrail.
esen: sağ, salim, rahat, mesut.
esfel: en aşağı, en alçak, en sefil.
eshab: sahipler, malik ve mutasarrıf olanlar, Peygamber'i görmek ve sohbetine katılmak şerefine erişenler.
eskin: süratli,
esma: ismin çoğulu, isimler.
esr: yüzyıl.
esrik, esrük: Mecnun, kendinden geçmiş, sarhoş.
esrimek, esrümek: sarhoş olmak.
essah: doğru.
eşg: aşk.
eşkal: biçimler, şekiller.
eşkere: meydanda, ortada, aşikâr.
eşkin: hızlı, atik 2 - Dayanıklı, metin 3- Rüzgarlı bölge, rüzgar alan bölge. 4 - Atlarda makbül bir yürüyüş.
eşlik: dost, yaren, refik. 2 - Birlikte, beraber 3 - Eş olma durumu. 4 - müzik Belirli bir modeli ile armoni oluşturan ve bir veya birkaç partiye bölüştürülen sesler bütünü.
eşrimek: sarhoş olmak
eşruk : sarhoşluk
etba: uşaklar, hizmetçiler
evcil : evine bağlı, evcimen. 2 - Eve ve insana alışmış, kendisinden yararlanılabilen hayvan, ehlî, yabani karşıtı. 3 - Yerli.
evcimik: ekonomist, muktesit
evliya : Hak dostu, hakiki dindar
evvel: öncesi olmayan.
evvel bahar: ilkbahar.
eyâ: ey, hey.
eydebil-:söyleyebilmek
eydem : söyleyim
eydivir-:söyleyivermek
eydür: söyler, der, der ki.
eyin: sırt, arka.
eyit: söyle
eyitmek: söylemek, demek.
eytam: yetimler.
eyvallah: her şeye razı olmak.
eyvan: saray, köşk
eyyam: günler.
eyyam-ı devlet: mutlu günler.
Eyyûb: Kur’ân'da adı geçen peygamberlerdendir. Sabır sembolü olarak da bilinen Eyyûb, İsrailoğullarındandır.
ezel: başlangıcı bilinmeyen zaman.
ezel ebed: başı ve sonu bilinmeyen zaman.
ezeli: öncesiz, başlangıçsız.
ezgi: belli bir kurallara göre düzenlenmiş, kulağa hoş gelen ses dizisi, haz, nağme, melodi. 2 - Bir müzik parçasında baştan sona kadar belirli yerlerde tekrarlanan ses dizisi. 3 - Kulağa hoş gelen ses veya söz dizisi. 4 - Gidiş, yol, tarz, tempo.
ezinç: organik veya ruhsal büyük sıkıntı, azap
Ezrayıl: Azrail

Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ


- F -


fağfur: Çin’de yapılmış, Çin işi de denilen vazo, sürahi, kadeh, fincan, tabak, kâse gibi, değerli porselen. 2- Çin imparatorlarına verilen unvan.
fahr: övünme, övünç
fak: tuzak.
fakı: soylu, hoca, İslam fıkhını iyi bilen, fakih
fakih: İslam hukuk bilgini.
fakır, fakr: Tasavvufî bir ıstılah olarak; sülük mertebelerini yaşayıp nefsin kendi nefsi olmayıp Hakk'a ait olduğunu idrak etmek, arılamındadır. Yunus'ta fakr tamamen nefis yokluğu anlamındadır.
fani: ölümlü, geçici olan, yoklukla ilgili.
farı: yüce.
farımak: yaşlanmak, ihtiyarlamak, yorulmak.
fari: vazgeçmiş.
fârig: vaz geçmiş, elini eteğini çekmiş.
fariza: farz olan, yapılması Kuran'la emredilen.
farz: 1.Müslümanlıkta özür olmadıkça yapılması zorunlu, yapılmaması günah sayılan Tanrı buyruğu. 2.Doğru sonuca varmak için yapılması zorunlu olan.
fasit : kötü, bozuk, ara bozucu, fesat çıkaran.
fasık: günahkar, Hak yolundan hariç olan. Allah'ın emirlerine karşı zıt hareket eden. Büyük günah işleyen ya da küçük günahlarda ısrar eden kimse.
faş: duyurma, açığa vurma, yayma.
faş etmek: açıklamak
fazl: lütuf.
fazlı: erdemli, üstün, iyiliksever.
fehm: anlama, anlayış, izan.
fel: İş, tutum, davranış, oyunbozanlık, dek, desise.
felek: dünya, alem, gök, gökyüzü, sema, talih
fem: ağız
fena: yok olma, yokluk, geçiş gitme. Tasavvufta maddi varlıktan sıyrılıp Hakk'a ulaşma.
fena mülkü: geçici dünya, kendi varlığından geçme.
fent: hile, düzen.
fena: yokluk.
fer: güç, ışık.
ferace: kadınlar için bol ve uzun üst giysisi. Başörtü.
feragat: vazgeçmek.
ferağ: gözyaşı.
feraş: döşeyen, hizmetçi, döşeyip süpüren, hizmetkar.
ferec- fereci: sevinç, neşe, ferahlık anlamına Arapça bir söz. Eskiden din adamlarının giydiği, ferah, geniş bir elbiseye fereci denirdi. Ferace bundan gelmiştir.
ferda: yarın, gelecek zaman.
Ferhâd: Doğu Edebiyatında bir aşk kahramanının adı. Sevgilisi Şîrîn'e ulaşabilmek için dağlar delip yol aşmış bir fedakarlık örneği. Mühendisliği ve nakkaşlığı da vardır.
ferık: bölüm, takım, bölük, topluluk.
Feridun: İran mitolojisinde Zalim Cemşid'in yerine tahta çıkarak hükümdar olur. Aslı Hint-İran Tanrılarından gelmedir.
ferişte, firişte: melek, günahsız suçsuz kimse
ferman : emir. tebliğ.
ferraş: döşeyen, döşemeci,hizmetçi, Kâbe'yi süpüren.
fersah: Eskiden kullanılan, Yaklaşık 5 kilometrelik bir uzaklık ölçüsü. 2 - Çok uzun mesafe, uzaklık.
ferseng, fersenk: fersah
ferş: yeryüzü, döşeme, yayma, serme, toprağı ve umumiyetle basılacak ve gezilecek yeri örtmek üzere bir şeyi döşetme.
fesat: bozukluk 2 - Karışıklık, kargaşalık, ara bozuculuk 3 - Hile. 4 - Herhangi bir konuda iyimser olmayan, kötü yorumlayan 5 - Karıştırıcı, ara bozucu
fetalına: övgü.
Fetebarekallah: Ne kadar bereketli, ne kadar güzel anlamında şaşma bildirir. Allah övmüşte yaratmış anlamında bir söz.
fetva: şeriat üzerine bir konuda miftünün verdiği yargı.
fevkalula: yücelerin yücesi
feyl: düşünce, zihniyet.
fıkıh: İslam hukukunda din ve dünya işleri ile ilgili ana kaynaklardan yararlanarak konulmuş olan kuralların bütünü. 2 - Bir şeyi, gereği gibi, iyice anlayıp bilme.
fırka: parti, grup.
fısk: Hak yolundan ayrılma, isyan etme, günah, suç.
fidanrıar: fidanlar.
fidi: anlamı kaz veya hindi yavrusu olsa da halk ağzında fide anlamındadır. Yunus Emre şiirlerinde bu sözcüğü feda anlamında kullanmıştır.
figan: acıyla bağırma, inleme.
fikr: düşünce.
fikret: düşünce, fikir. 2- Akıl, zihin. 3 - Kuruntu.
fil: satranç oyununda çapraz hareket eden iki taşın adı.
filhal : şimdi, hemen. 2 - Bu halde. 3 - Hadd-i zâtında.
firağ: ayrılık, ayrılık acısı, firak.
firak: hasret, özlem, ayrılık, sıkıntı
Firavun: Mûsâ Peygamber çağında yaşayan ilâh olduğunu iddia eden Mısır hükümdarı. Kur’ân'da kıssası uzunca anlatılır.
firdevs: cennette altıncı bahçe, sekiz cennetten biri.
firez: ekin, yeni çıkmaya başlamış ekin.
firkat: ayrılık
fitne: bela, sıkıntı, ara bozma, karışıklık çıkarma.
fizâh: yüksek sesle ağlama
fodul, fodulluk: sıradan, töreden dışarı iş yapan, söz söyleyen ham kişi, münasebetsiz.
Furkan: Kur'an. 2- İyiyle kötüyü, doğruyla yanlışı, hak ile batılı ayıran kanıt. 3- İyiyle kötü ve doğruyla yanlış arasındaki farkı gösteren her şey.
fuzul : fazla şey, lüzumsuz söz.
fuzulluk, fuzullık: lüzumsuzluk, münâsebetsizlik
füruş: satan, satıcı
fülfül: karabiber
Fürkan: Kur'an, doğruyla eğriyi gösteren.

Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ


- G -

gaddar: zulmeden, kıycı.
gaf: gaflet hali.
Gaffar- üz- zünûb: günahları bağışlayıcı, Tanrı.
gafil: habersiz, dikkatsiz.
gaflet: dalgınlık, aymazlık.
gafur: gayretli, çok çalışkan. (Allah'ın adlarından biridir.)
gah: ara sıra, yer.
galaba: topluluk, kalabalık
galmagal: kavga, çekişme.
galtan: yuvarlak, tekerlenen, yuvarlanan
gam-ı hicr: ayrılık derdi.
gamgîn: gamlı, kederli.
gamgüzar: vaktini gamlanarak geçiren.
gammaz: yalan haber getirip götüren kötü kişi. Münafık, fitneci, birini birine çekiştiren.
gamze: yanak çukuru.
Ganî: Tanrı, zengin, varlıklı.
gapuvan: kapına.
garbî: batıdan esen yel
gerdân, gerden: dönen, dönücü
garet: yağma, talan, çapul.
garez: düşmanlık.
gargış: beddua, ilenç.
gark: boğulma
gasavat: kasavet, tasa, kaygı.
gassal: ölü yıkayıcı.
gavvas: dalgıç
gâyet: son.
gayıtmak: dönmek, geri dönmek.
gayr: ayrı, başka.
gayya: İslam inanışına göre, Tanrı buyruklarını yerine getirmeyenlerin içine atılacakları, cehennemde bulunan bir kuyunun ya da derenin adı.
gazal: ceylan, âhu.
gazel: sararmış yaprak, kurumuş yaprak.
gedâ: dilenci
gede: yoksul.
gedek: görev, vazife 2- Oyuk, kırılıp yıkılarak açılan yol
gedik: bir düzey üstündeki yıkık, çatlak veya aralık, rahne. 2 - Dağ geçidi. 3 - Boşluk, eksiklik. 4 - Güçlük, güç durum. 5 - Yarma saldırısında düşman mevzilerinde açılan yer. 6 - Bir işi yapmak, bir şeyden yararlanmak yolunda verilen hak, imtiyaz. 7 - Eksik dişli.
gediz: su birikintisi, gölet
geh, gâh: bazı.
gelberi: büyük ocaklardan ateşi dışarı çekmek için kullanılan uzun saplı demir araç. 2 - Tırmık. 3 - Harman döküntülerini toplamaya yarayan araç. 4 - Ağaç dallarını budamak için kullanılan eğri demir.
gele gör: gel de gör.
gelüben: gelerek veya gelip anlamına gelir.
gelüğün: gelin
gemgin: gamlı, üzüntülü.
gen: geniş
genc: hazine.
Gence: Azerbaycan'da, Kuzey Kafkasya Dağları eteğinde bir yerleşim birimi. Rusça adı Kirovabad ya da Elisavetpol olan şehir. Leyla ile Mecnun, Husrev ile Şirin gibi halk öykülerini ilk kez mesnevi tarzında yazan büyük ozan Genceli Nizami'nin doğduğu yer.
genc-i nihan: gizli hazine.
genez, geniz: kolay. 2- Yaraşır, uygun.
gensiz, gensüz, gensizin, gensüzin: dar, isteksiz, isteği olmayarak, istemeyerek, ister istemez.
ger: eğer, şayet
gerdun: kainat, evren.
gergef: üzerine nakış işlemek için kumaşın ya da bezin gerildiği çerçeve, germe çerçevesi.
geşimek: geviş getirmek.
geşt: gezme, dolaşma, seyretme, geçme.
geşt etmek: gezmek, dolaşmak, seyretmek, geçmek.
gevde: gövde, vücut.
gevher: elmas, değerli taş.
gey: yeni sürülmüş tarla
Geyikli Baba: Geyiklerle gezip arkadaşlık ettiği için, halk arasında Geyikli Baba diye bilinir. Osmanlı Sultanı Orhan Gazi zamanında 1275 - 1350 Tarihleri arasında Bursa'nın Babasultan köyünde yaşamış Türkmen şeyhi. Vefai tarikatına mensup olan Geyikli Baba, Bursa'nın Osmanlı idaresine geçmesinde rol oynayan abdallardan birisidir. Kendisiyle aynı dönemde yaşayan Yunus Emre'nin eserinde adının Hasan olduğu zikredilmiştir. Söylentilere göre günümüz Azerbaycan topraklarındaki Hoy civarından Anadolu'ya gelen Geyikli Baba, Babasultan köyünün bulunduğu yere yerleşerek bu köyün kuruluşuna önderlik etmiştir.
gılman: cennetekilere hizmet eden yakışıklı delikanlı.
gış: kış.
gıya bakmak: alıcı gözle bakmak. 2- yan bakmak.
gıybet: dedikodu
gız: kız.
gidi: deyyus, pezevenk.
gil: bir adın sonuna eklenerek soy, aile kavramı veren ve ünlü uyumuna girmeyen bir ek. "Bu akşam Aligil bize gelecek" 2 - çoğul eki ler, lar ile birlikte hayvan ve bitki familyalarını bildiren adlar luşturur; örneğin gergedangiller, çınargiller gibi.
gile: şikâyet, vadi.
gir: tutan, tutucu
giray: uygun, layık. 2 - Kırım hanlarına ve han ailesinden olan prenslere verilen unvan.
girdar: amel, fiil, iş.
girersevüz: eğer girersek.
giriban: yaka.
giriftar: esir, tutsak, yakalanmış
giriv: bağırma, çığlık.
giriv ü zemzeme: bağırıp çağırma.
giryan: kederli, üzgün, ağlayan.
giz: sır
gizlenbeç: saklanbaç.
gizlenç: hazine, define
gonca: Henüz açılmamış veya açılmak üzere olan çiçek, tomurcuk.
gor: mezar, kabir, sin.
gora: koruk, üzüm.
gorhana: anıt mezar, türbe.
goşa: çift, iki.
govun: kavun.
goynuvan: koynuna.
göbelek: mantar.
gögerçin: güvercin.
göğçek: güzel
göğnek, gönlek: gömlek
göğnük, göynük: yanık, yanmış. 2 - Güneşte yanmış. 3 - İyice olmuş, olgunlaşmış. 4 - Acısı olan, elemli. 5 - Orman yakılarak açılan tarla.
gökben: Tanrıdan gelen, gök parçası 2 - Masmavi.
gökçe, gökçek: 1 - Gök rengi, mavi. 2 - Güzel, zarif, çekici, gözalıcı.
göklen: Ulu, mübarek.
gökmen: Tanrısal, Tanrıdan gelen. 2 - Mavi gözlü.
Göktürk: Köktürk, VI-VIII. yüzyıllarda Moğolistan ve Orta Asya'da yaşamış eski bir Türk ulusu ve bu ulustan olan kimse. 2 - Eski türk inancına göre Tanrı tarafından gökte yaratılıp, yeryüzüne yollanan Türk.
gömeç: Kuyuda toprak fırında pişirilen ekmek.
gönelmek: yönelmek, belli bir yön tutmak, yüzünü belli bir yöne doğru çevirmek, teveccüh etmek, yönlenmek
gönen: nem.
gönenmek: mesut olmak
gönül düşürmek: âşık olmak.
gönül eri: Açık yürekli, güvenilir, hoşgörüsü geniş, ehli dil kimse.
görgü: bir toplum içinde var olan ve uyulması gereken saygı ve incelik davranışları, terbiye. 2 - Bir kimsenin, yaşayarak ve deneyerek elde ettiği birikim, deneyim.
görgüç, gözeri: dürbün.
görkem: göz alıcı ve gösterişli olma durumu, gösteriş, debdebe, ihtişam, tantana, haşmet, şatafat, şaşaa. 2 - Büyüklük.
görk: güzellik, heybet, gösteriş.
görklü: güzel, heybetli, gösterişli
görüben: görerek, görürüm
gövce maş: yeşil mercimek.
gövel: gök mavisi
gövez: mağrur, gururlu.
gövü: güven, itimat.
göy: gök, gökyüzü. 2 - Taze, genç
göymek: yanmak, yanacak hale gelmek.
göynü: yanık.
göynümek : içten yanmak.
göyne göyne: yana yana.
göz göz olmak: delik deşik olmak, çok acı çekmek.
gözbağcı, gözbaycı: sihirbaz, illüzyonist.
gözde: beğenilen, göze girmiş, el üstünde tutulan, emsallerinden daha üstte bulunan. 2 - Önemli bir kimsenin beğendiği kadın.
gözgeç, gözgör, gözgü: ayna
gözgün, gözüngü: ayna.
gözsepek: köstebek
gubar: toz.
Gufran: Allah'ın günahları affı, Allah'ın rahmeti.
gulgul: bağrışıp çağrışma, şamata, çığlık, gürültü, patırtı, velvele.
gulgule: bağrışıp çağrışma, şamata, çığlık, gürültü, patırtı, velvele.
gulam: sakalı bıyığı çıkmamış delikanlı, genç, tutsak, köle
gur: kabir, mezar
gurap: karga.
gûş: işitme, dinleme
gussa: tasa, sıkıntı, üzüntü.
güft, guft: söz, lakırtı
güftar: konuşma, söz, lakırtı
güçücek: küçücük.
güdül: saç üzerinde pişirilmiş mısır ekmeği. 2 - Kısa, kalın. 3 - Gözü pek.
güdür: hayal, kurgu
güher, gevher: inci, mücevher.
gülbang, gülbenk: Çeşitli Tasavvuf törenlerinde yüksek sesle okunan dua. Alevi törenlerine gülbank çekmek olarak girmiştir.
gülreği tutmak: güleceği gelmek.
gülşen: gül bahçesi.
güman: sanma, sanı, şüphe, kuşku
gümrah: (çimen, saç, su, ses gibi bir yerden çıkan şeyler için) gür, bol, sık, çok.
gün: güneş, güneş ışığı, gündüz.
güne: güneş alan yer, güneşli yer.
günelmek, gönülmek: yönelmek, teveccüh etmek.
günevi: güneşin doğduğu yer, doğu yönü.
günlük: tütsü için kullanılan bir çeşit ağaç sakızı.
günü yetmek: günü, zamanı gelmek.
günüz: gündüz.
gürk, gurk: kuluçka.
güruh u Naci: kurtulmuş topluluk.
gürülenmek: artar biçimde alazlanarak yanmak, harlanmak.
güvah: şahit, delil, tanık.
güz: sonbahar.
güzaf: boş, asılsız söz, yalan söz.
güzar: dolaşma, gezinti.
güzer eylemek: geçmek.
güzide: seçilmiş, seçkin.

Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ


- H -

hab: gizli, saklı.
hâb: uyku, ölüm, düş.
habip: sevgili, sevilen, dost. Allah'ın isimlerinden.
Habil: Hz. Âdem'in oğularından biri.
habs: zapdetme, tutma, hapis, alıkoyma.
hacat: ihtiyac, lüzûm, muhtaçlık.
hace: hoca, efendi, ağa, sahip, vezir.
hacer: taş
hacet: ihtiyaç, dilek, istek.
hacı: Din buyruklarını yerine getirmek için hacca gitmiş Müslüman. 2- Kudüs, Efes vb. kutsal bir yeri ziyaret etmiş olan Hristiyan.
hacil düşürme: utandırma.
haçan: ne vakit, ne zaman, mademki, ne çabuk.
hadi: hidayete ermiş, mürşit.
hadini, hadi imdi: acele et, harekete geç.
hafa: gizli yer.
hafid: torun.
Hak: Allah, Tanrı
hâk: toprak.
hak kalemi: alın yazısı, talih.
Hak kapısı: Tanrı yolu.
hak ı yeksan: yerle bir olmak.
hakayık : gerçekler, hakikat.
hakık, hakik: akik, değerli bir taş türü.
hakikat : gerçek, Kuranın gizli anlamlarının bilindiği makam
Hakk'ın cemali: Tanrı'nın güzelliği.
hakkel yakin: Bilgi ve marifet mertebelerinin en yükseği, bizzat yaşayarak elde edilen bilgi, gerçeğin özünü kavramak.
halal: nikahlı kadın.
halas: kurtulma, kurtuluş.
halayık: Yaratıklar, yaratılmışlar.
halfet: yalnızlık, dervişlerin tapınma için tek başlarına bir yere kapanmaları, alvet.
hali: tenha, boş, sahipsiz yer, kayıtsız, uzak.
halife: birinin yerine geçen.
Halik: Yaradan, Tanrı, Allah
halim: yumuşak huy.
Hallacı Mansûr: "Ben Tanrı'yım" (Enel Hak) dediği için 10. yüzyılda Bağdat'ta asılan Sufi.
halvet: yalnızlık, tenha yer, tenhaya çekilme.
ham: terbiye görmemiş kişi, çiğ.
Hama: Suriye'de, Asi Irmağı kıyısında kurulu, dokumalarıyla ünlü şehir.
Hama kuşağı: Hama şehrinde dokunan bir cins kuşak.
hamakat: ahmaklık, anlayışsızlık.
hamaret: kızıllık.
hamayıl: hamail, muska, tılsım, bağ.
hamaylı: boyuna asılan muska, kılıç bağı.
hamil: yüklenen, gebe, hamile.
hamir: şarap, alkollü içkiler.
hamr: aşk şarabı.
Hamza: Arap savaşçısı. Abdülmuttalib'in oğlu ve Hz.Muhammed'in amcası. Ölümü: Uhud Savaşı, 625.
han: yol üzerinde veya kasabalarda yolcuların konaklamalarına yarayan yapı. 2 - At, eşek gibi hayvanların yattığı yer. 3 - Dükkân. 4 - Günümüzde Büyükşehirlerde serbest mesleklerde çalışanların oda veya daire tutup çalıştıkları birkaç katlı yapı 5 - Doğu ülkelerinde yerli beyler ve Kırım girayları için kullanılan unvan. 6 - Eskiden Osmanlı padişahlarının adlarının sonuna getirilen unvan.
han: sofra
han döşemek: sofra döşemek, yemek sunmak.
handan: şen, neşeli.
hane: ev, gönül.
hanedan: konuksever, vergili, belli ve büyük soydan gelen kimse.
hanende: okuyan, şarkı söyleyen.
hanman: ev, bark, yurt
hannar: hanlar.
Hannas: Şeytan.
hanuman: mal, mülk, ev bark.
har: eşek, hakir, aşağı, hor, zelil, bayağı.
harabat: meyhane, harabeler, viraneler, yıkıntılar.
haram: Din kurallarına aykırı olan, dinî bakımdan yasak olan, helal karşıtı. 2 - Yasak
harâmi: haram yiyen, yol kesen, hırsız.
haramzade: anası babası belli olmayan, piç.
harc: vergi, bir iş için kullanılan madde, bir işe sarfedilen emek, sarf.
harcı: çaba.
harcısı : uygunu
hared : hışım etmek, men etmek, engel olmak, yasaklamak.
harı: atın hızlı koşması, şaha kalkması.
haridar: müşteri, alıcı. satın alma
harif: iş ehli, iş sahibi.
harir: ipek.
harir don: ipekten yapılmış elbise.
hark: su yolu.
Harut Marut: İnsanları kötü yola çekmek için dünyaya gönderilen iki melek. Büyü ile uğraştıkları için kıyamete kadar kalmak üzere Babil'de bir kuyuya baş aşağı asılmışlardır.
hasbal, hasbihal: konuşma, durumunu anlatma.
has: iyi, güzel, en güzel.
hasbeten lillah: Allah rızası için.
haset: kıskançlık.
hasıl: ortaya çıkmak, türemek
hasir: donuklaşmış.
hasuam: Herkes, ileri gelenler ve halk, amuhas
hassül: en güzel
hassül has: en güzel, en has.
haşa: asla, kesinlikle, hiçbir zaman.
haşar: yaramaz. 2 - Çalı fasulyelerinin sarılması için yere dikilen çubuk
haşer: kalabalık.
haşimi: yüzdeki benlere biçimlerine göre verilen bir ad.
haşr: kıyamet günü.
haşri neşir: kıyamet.
hat: kaş, saç, kirpik.
hatar: tehlike.
hatem: çok cömert, mühür, üstü mühürlü yüzük, Arap kabileleri arasında tanınmış ''Tayyi'' kabilesine mensup ve cömertliği ile tanınmış ''İbnü Abd-illah Bin Sad'ın lakabı.
hâtif: yitikler evreninden haber veren melek.
havale: bir işi bir başkasının sorumluluğuna bırakma, ısmarlama, devretme.
havar: bağırtı, yardım dileme.
havf: korku.
havf ü reca: korku ve ümit
havsala: leğen, zihnin bir şeyi anlama ve kavrama yetisi
hayf: haksızlık, zulüm, yazık ki, heyhat, vah.
hayran : şaşkın
hayyül beka: Ebedi diri olan Allah
hazan: güz, sonbahar.
hazer: sakınma, korunma.
hece: mezar taşı
hecin, hecin: hörgüçlü deve.
hecri gam: ayrılık acısı.
hedeng: ok.
hem-dem: asla, hiçbir zaman.
helekleme: yok etme, helak etme.
helise: buğdaydan yapılan bir yemek.
heman: aynı şekilde, öylece, derhâl.
hemene: çabucak.
hemin: henüz, daha, yeni
hemişe: her zaman.
hemmi: bütün, hepsi.
hemrah: yol arkadaşı, aynı yolu tutan.
hemraz: sırdaş.
hercai: hiçbir şeyde kararlı olmayan kimse, gelgeç, yeltek. 2.Aşkta değişken.
hergiz: hiçbir zaman, asla
herk: anıza bırakma.
heva: arzu, meyil, heves
hevaset: nefse uyarak yapılan şeyler, kötülük.
hevik: yazık.
hevl: korku.
hezar: bin.
hezar-destan: bülbül.
hezaran: binler, binlerce, pek çok. 2 - Bülbüller.
hıdmet: hizmet
hıfzet: saklamak, aklında tutmak.
hıram: nazlı, edalı, salına salına gidiş.
hışmeylemek: kızmak.
hırızma: burna takılan halka, azgın hayvanların ağzına geçirilen demir, gem.
hıyaban: iki tarafı ağaçlık, geniş yol. Bulvar.
hıyan: hain.
Hızır-İlyas: Hızır ve İlyas Peygamberler. Hızır ile İlyas'ın aynı ulu kişi oluğuna inanıldığı gibi, Hızır ile İlyas'ı kardeş sayan halk inanışları da vardır. İnanışa göre İlyas yağmura egemendir. İlyas'ın peygamberliği Kur'an'da anılır. Hızır da Kur'an'da geçer. Halk inancına göre Hızır ölümsüzlüğe Abıhayat içerek kavuşmuştur. Hak katından aşıklık bağışlananlara aşk badesini sunanlardan başlıcasıdır. Hızır inancını Gılgamış desdanına bağlayan görüşler de vardır. Hızır, darda kalanlara yardım edicidir. ''Kul bunalmayınca Hızır yetişmez.'' Halk takviminde yazın başlangıcı sayılan 6 Mayıs Hıdrellez günü, Hızır ile İlyas'ın kavuştukları gün sayılır. İnanca göre Hızır'ın atı Bozat'dır. Tüm Doğu Anadolu'da Hızır, Bozatlı Hızır olarak anılır.
hicap: perde, örtü, utanma.
hicin, hecin: koşu için kulanılan yük taşımayan hörgüçlü güçlü deve.
hicr, hicran: ayrılık.
Hicret: Memleketten memlekete göç, Hz. Peygamber'in Mekke'den Medine'ye göç etmesi ki İslam takviminde tarih başı sayılır.
hidayet: olgunluk, doğru yolu bulmak.
hikmet: bilgelik, sebep, gizli sebep, özlü söz, vecize
hilaf: yanlış, eksikli.
hilat: Eskiden devlet büyüklerinin giydiği süslü giysi, kaftan
himmet: yardım, destek, çaba.
hired: akıl, us.
hisab: hesap
hod: kendi, esasen, bizzat.
hod be hod: kendi başına, kendi kendine
hon, han: sofra.
hor: değersiz, aşağı.
hot: ters, sinirli kimse.
hoyrat: rakip, düşman, kaba adam.
hörü: huri.
höşmerim: peynirle yapılan bir tatlı.
höyük: tepe.
hu: ünleme, selam.
hub, hup: sevgili
hûb: güzel.
hubbül vatan : vatan, sıla sevgisi.
huccac: hacılar.
huddam: hademeler, görevliler, hizmetçiler.
hulk: huy, ahlâk.
hulkum: insan veya hayvan boğazı, ağızdan mideye giden yol
hulle, hülle: cennet elbisesi
hulle donu: cennette hurilerin giyeceği elbise.
hulu: huylu
hûmar: içkinin verdiği sersemlik, baş ağrısı.
hun: kan, kanlı.
huni: kan dökücü.
hünkâr: Padşah, hükümdar, sultan.
hur, huri: ahu gözlüler, çok güzel cennet kızları.
hurç: heybe.
huri: cennette yaşadığına inanılan kızlara verilen ad, genç ve çok güzel kadın.
hurrem: sevinçli.
hübb ül vatan: vatan sevgisi.
hüccet: Senet, vesika, delil.
Hüda: Tanrı, Allah
hükmi sultan: sultan emri.
hüma: güvercin büyüklüğünde, zümrüt yeşili kanatlı, üzerinden gcçtiği kimselere zenginlik ve mutluluk getireceğine inanılan kuş, huma kuşu, devlet kuşu.
hüsn, hüsün: güzellik.
hüzn: üzüntü, tasa, üzünç.

Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ


- I -

ığranmak, ırganmak: sallanmak.
Ilan: yılan.
ıldız, ılduz : yıldız
ılgar: verilmiş söz, ant.
ılgın, ılgıt: yavaş.
ıkrar: söylemek, inancını sözle söylemek.
ılkım: uzaktan titreyerek gelen ses, karların eriyip akması.
ırağ: ırak, uzak.
ırak: ırak, uzak.
ıramak: uzamak, uzaklaşmak.
ıralamak: uzaklaştırmak
ıras gelmek: rastlamak.
ırgalamak: yerinden oynatmak, sallamak, sarsmak.
ırılmak: ayrılmak, uzaklaşmak, yorulmak.
ırımak: ayırmak
ırk-ı tahir: ırkı temiz.
ırlamak: türkü söylemek.
ırma: uzaklaştırma, kaybetme.
ırmak, ırılmak: ayrılmak, dağılmak, uzaklaşmak.
ırz: namus
ıs: sahip.
ıssı: sahibi. 2 - Sıcak.
ışılamak: parlamak.
ışk: aşk.
ıvaz, ivaz: karşılık, taviz.
ıyan(ayan): açık, belli.

Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ


- İ -

iade: geri çevirme
iane: yardım
iaşe: yaşatma, geçindirme, besleme.
ibadet: Tanrı buyruklarını yerine getirme, Tanrı'ya yönelik saygı davranışı, tapmma, kült.
iblis: şeytan.
ibra: borçtan kurtulma, aklanma, hastayı iyi etme.
İbrani: İsrail oğullarından olan
ibret: ders, insanı gafletden uyaran hadise, tuhaf, acayib.
ibtida: önce, ilk önce, başlangıç.
ibrim ibrim: dalga dalga ibrişimli, gelinin başına takılan ipek tel.
icazet: izin, onay.
içre: içinde, içeri.
içün: için.
ider: edr, yapar.
İdrîs: Kur'ân-ı Kerîm'de ismen zikredilen peygamberlerdendir. Hz. Şît'in oğlu. Terzilerin piri.
iflah: onma, zor durumdan kurtulma, iyi duruma gelme.
iflah olmak: kurtulmak.
ifşa: meydana çıkarma, açığa vurma, gizli bir şeyi yayma.
iftihar: öğünme.
iftira: birine yalandan bir suç yükleme
igit: yiğit, erkişi.
iğen : pek, çok.
iğenli: güzel kokulu.
iğva: hırslandırma, kışkırtma.
ihlâs: özlü, gönülden davranma, içtenlik, temiz yüreklilik, Tanrı'nın birliğini belirtme.
ihsân: bağış.
ihtisap, muhtesip: belediye başkanının görevi, belediyeye verilen vergi.
ihvan: candan bağlı arkadaş, dost, tarikat arkadaşları.
ikab: azap, eziyet.
ikdam: gayret ve sebatla devamlı çalışma.
iki cihan: dünya ve ahiret.
ikicilik: kararsız.
ikrâr: saklamadan söyleme, açığa vurma, tarikata girdiğini dil ile söyleme.
ilâyık: lâyık, yaraşır.
il: vilayet. 2- El, ülke, yurt.
ilen (inen): ile.
iley: ön.
ileyinde, ileyünde: önünde
ilgar: verilmiş söz, ant, ılgar.
ilmel yakin: Kesin ve şüphesiz bilgi demektir. İlim ile bir şeyi bilmek ve tanımaktır. Bu bilgi kesinliği ispatlanmış olan bilgidir. Kesinliği delillerle ispat edilmeyen şeye bilgi denmez, malumat denir. Bilginin yakîn mertebesi kesin bilgidir.
ilmi ledün: Tanrı sırlarından ve Tanrı niteliklerinden söz eden bilim.
iltmek: iletmek, taşımak, götürmek
iltirmek: iletmek, taşımak,götürmek.
İlyâs: Kur’ân'da ismi anılan Benî İsrail peygamberlerindendir. İlyâs, zamânındaki hükümdârlarla çok mücadele etmiştir. Denizde dara düşen kişilere yardım ettiği söylenir.
imaret : emirlik, beylik. 2- yapı, mamur yer.
imdi: şimdi, buna göre, bu durumda, artık.
imhal: zaman vermek
İmran: Musa peygamberin babası, Kur'an'ı Kerim'in üçüncü suresi.
imran oğlu Musi : Musa peygamber
imrûz: bugün.
inam: inanılmış, güvenilmiş, emin.
inayet: iyilik, lütuf, çaba.
inen: Çok, pek, daha çok, gayet ziyade.
ingin: alçak yer
inleyüben: inleyerek.
inil inil: iniltili
inli: dertli, ağıtlı, yaslı
ins: insan.
ins ü cin: insan ve cin.
intiha: son, nihayet, eğitme.
intizar: beddua. 2- bekleme, beklenilme, gözleme.
irap: düzgün konuşma.
ireng: renk
ireyhan, reyhan: fesleğen.
irfan: bilgi, biliş, buluş, anlayış. Tanrı'nın sırlarını ve gerçeklerini kavrama.
irgürmek: eriştirmek, ulaşmak.
irkilmek: birikmek, toplanmak, duraklamak.
irmez: ermez, kavuşmaz, ulaşmaz.
irşat, irşad: uyarma, aydınlatma, doğru yola götürme, tarikat yolunu gösterme.
irte: erte.
irtikap: bir kötülük işleme, yiyicilik, rüşvet yeme.
İsa: Hz. Peygamber'den önce şeriat sahibi bir peygamber. Kuran'da babasız doğduğu yazılıdır. Hz. Meryem'e Rûhul kudüs doğrudan ruh üflemiş, İsa meydana gelmiştir. Bu bakımdan İsa, Adem Peygamber gibidir (Kuran-ı Kerîm, 3/59). Hastaları eliyle dokunarak iyileştirdiğinden Mesih sıfatıyla anılır. İsa, ölüleri dirilten bir özelliğe de sahiptir. Kuran'da, İsa'nın ölmediği beyan olunur. İsa, Yunus Emre'de kamil insanın bir makamı, ölü gönülleri dirilten bir mürşit olarak zikredilir. İsa, göğe yükselirken üzerinde bulunan dünyalık bir iğne yüzünden dördüncü katta kalmıştır. Bu hadise, İsa Peygamber'in cem makamının salikleri için bir makam olduğunu ifade eder.
isar: dökme, saçma, serpme, ikrâm etme.
iskancı: yerleştirici, konukçu.
İsmail: Hz. İbrahim'in oğlu. Kuran'da ismi zikredilir. Babası İbrahim tarafından kurban edilmek istenmiş, kurban edileceği sırada yerine koç gönderilmiştir (Sûre 37/103). İsmail, Hz. İbrahim'in nefsi mesabesindedir. Edebiyatımızda, İsmail, daima koç ile beraber işlenmiş olup fedakarlık örneğidir.
issi: sahip.
ispir: şahinden sonra avcı kuşların en mahiri.
istifsar etme: ifade etme, sorma, sorup anlama.
istiğfar: Tanrı'dan günahların bağışlanmasını dilemek.
işret : eğlence
işteş: bir eylemde veya bir işte ortak olanlardan her biri.
işve: kadınların hoş aldatıcı tavırları, naz, cilve.
itap: tedbir, şiddetle hitab, azar, tersleme, paylama, incitme.
itgin: yitik, yitkin.
ittifak: birleşme.
iv: ev
ivaz: bedel, karşılık, karşılık olarak verilen şey.
ive: acele.
ivmek: acele etmek.
izhar: belirtme, gösterme, açığa vurma.
izik: ten
izz: üstünlük, yücelik.
izz ü naz: üstünlük ve naz
izzet: yücelik, ululuk, değerlilik, saygı, ikram, güç, kuvvet.

Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ


- K -

kaba: elbise, giysi.
kabal: ortaklaşa ya da ücretle başkasının tarlasında çalışma.
Kabil: Hz. Âdem'in oğullarından biri.
kabin: nikah, güveyinin geline para veya eşya olarak verdiği ağırlık.
kabz: sıkıntı.
kaçan: nasıl, ne vakit, ne zaman.
kadd : boy, pos.
kada: kaza, bela
kadem: ayak, hayır, uğur.
kadı: şeriat hükümlerine göre hüküm veren kişi, hâkim.
kadim: önsüz, ezeli, sonu olmayan.
kadir: değer, kıymet, itibar, kuvvetli, güçlü, kudret sahibi, Allah’ın isimlerinden
kadr: kıymet, değer.
Kaf : Bir masal dağı adı.
kafir : inkar eden, gerçeği saklayan
kaftan: çoğu ipekli, uzun, süslü üst giysi.
kâhan: tarla.
kahıtlık: kıtlık.
kahil: üşenen, üşengeç, tembel, isteksiz. 2 - Erişkin
kahillik: üşengeçlik, tembellik, isteksizlik. 2- Erişkinlik
kahr: kahır, dert.
kaide: kural
kail: razı.
kaim: her zaman var olan, ayakta duran.
kakımak: kızmak, öfkelenmek.
kal: söz.
kal u kıyl, kal ü kıyl: kılükal, dedikodu, söylenti.
kalan: şimdiden sonra, artık, gayri.
kallemiş: güzel bir koku.
kalmaç: geveze.
kaltak: kuskunsuz eyer.
Kalu bela: Allah dünyayı ve içindeki varlıkları yaratmadan evvel, öncelikle gelmiş ve gelecek bütün insanların ruhlarını yaratmıştır. Bunları ruhlar alemi denilen bir alemde bir araya getirmiştir. Daha sonra hepsini birden huzurunda toplayarak kendilerine hitaben: "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" diye sormuştur. Ruhlar da: "Evet, sen bizim Rabbimizsin" diye cevap vermişlerdir. "Ancak sana ibadet eder, senden yardım dileriz" demişlerdir. İşte bu konuşmanın olduğu zamana, Kalu bela denir. "Kalu beladan beri müslümanım" demek, ruhlarımızın evet dedikleri zamandan beri müslümanım demektir.
kılükal: dedikodu, söylenti
kam: istenen, beklenen şey.
kamalak: çam cinsinden bir ağaç.
kamer: ay.
kamet: namaza başlama işareti, namaz kılmak için okunan ezan. 2 - Boy, boy pos, endam.
kamil: bilgili olgun kişi.
kamu: hep, bütün.
kamus: deniz, denizin ortası, derin yeri 2- Büyük sözlük
kan: maden ocağı, kaynak, memba.
kanara: kesimevi, mezbaha.
Kanber: Hz. Ali'nin kölesi.
kanca: nere, neye.
kançeri, kancaru: nereye.
kand: şeker.
kanda: nerde, nerede.
kandan: nerden, nereden.
kande: nerde, nerede.
kangı: hangi, hangisi, kim.
kanı: inanç, düşünce, kanaat. 2 - hani, nerede.
kanlı: katil. 2 - Eski dide kağnı arabası.
kanu: kanaat sahibi, kanaatkar, hakkına razı olan.
kar: dip, çukur, en derin yer. 2 - Havada beyaz ve hafif billurlar biçiminde donarak yağan su buharı. 3 - Alışveriş işlerinin sağladığı para kazancı, yarar, fayda.
kara yer: mezar, sin, gömüt.
karahal: kara benekli bir av kuşu.
karak: bakış, hayal, gözbebeği.
karakuş: kartal türünden yırtıcı kuş.
karal: karar, dayanç, dayanma gücü.
karangu: çok karanlık, çok karanlık yer, mezar.
karanu: karanlık.
kararıban: kararıp
karavaş: kul, köle, cariye, hizmetçi kız.
karavul: karakol.
kargış: lanet, telin, beddua, ilenç, alkış karşıtı.
karı: yaşlı, ihtiyar.
karık: bağ ve bahçe sulamak için açılmış su yolu, ark.
karımak: yaşlanmak, ihtiyarlamak.
karışgan: her şeye burnunu sokan, bilgiçlik taslayan
kasar: üşenme, tembellik etme. Boğazı tutup nefes aldırmayan bir zahmet. Çeker. Sıkar.
kastal: çeşme, cami çeşmesi, sokak çeşmesi, çağlayan, ırmak
kaşane: köşk, konak.
kat: ön, huzur.
katakulli: dalavere
katre: damla.
katre-i baran: yağmur damlası
kavi: sağlam.
kavil: söz.
kavl: söz verme, sözleşme.
kavşurmak: kavuşturmak.kayd, kayıd: bağ.
kavum: Bir Peygamber'e tabi ve bağlı insan topluluğu. 2- Dil, adet, örf, kültür birliği olan cemaat, topluluk. 3 - Kavim, hısım, akraba.
kavvas: oklu asker, bekçi, kapıcı.
kaydın yemek: derdini çekmek, üzülmek.
kayıkmak: sapmak, dönmek.
kayım: dayanıklı, sağlam.
kayil: inanç
kayıkmak: sapmak, dönmek.
kayırmak : kayımak. korkup-gam yemek.
kayıtmak: geri dönmek.
kaykımak, kayıkmak: doğrulup kalkmak.
kayyum: cami hademesi, 2 - Belli bir malın yönetilmesi veya belli bir işin yapılması için görevlendirilen kimse.
kazgan: kazan.
kazi: kadı.
ked: boy.
kedilmek: eksilmek, gedik açılmak.
kefaret: Yapılan günaha karşı ceza almak üzere verilen sadaka, tutulan oruç, günahtan arınma. Aslı keffâret.
keffaret : karşılık
kek: dilek, arzu, istek.
keksiz: çekinmeden.
kelam: söz.
keleci: söz.
kelb: köpek.
kelemek: gagalayıp yemek, gagalamak.
keleş: güzel, yakışıklı, yiğit, cesur, mert.
Kelimullah: Tanrı buyruğu, Kur'an.
kelli: artık, bundan sonra, gayri.
kem: kötü, uğursuz.
kemha: bir çeşit kumaş.
kemal: olgunluk.
kemdamarlar: kötü huylar.
kemin: pusu.
kemine: aşağılık, kötü, kusurlu, eksikli.
kemlik: kötülük.
kemter: değersiz, aşağılık.
kamus: sözlük. 2 - Kevgir, bakır süzgeç. 3 - Kepçe.
Kenan: Kenan Ülkesi. Adanmış Ülke. Dinsel kaynaklara göre Hz. Yusuf'un ülkesi. Batıda Akdeniz, doğuda Şeris ırmağıyla sınırlıydı. Filistin ve Fenike'yi içine alırdı. Kenanlılar ülkeye İ.Ö. 9000'e doğru yerleşmiş Samiler idi. Mısır'dan çıkan İsrailliler İ.Ö.1200'e doğru Kenan ülkesini ele geçirdiler. İncil'e göre Tanrı bu toprakları İsrailliler'e adamıştır. Kenan ülkesi halk anlatılarında çoğunlukla Yusuf'la birlikte geçer.
kendözü: kendisi, zatı, şahsı, nefsi.
kendözüm: benliğim.
keramet : olağanüstü işler, olağanüstü haller
kerem: merhamet, bağışlama, onur, lûtuf, iyilik.
keremkâni: iyi huylu, güzel huylu.
Kerim ü Zülcelal: Cömertlikler ve Ululuklar Sahibi, Tanrı.
kerpiç: topraktan yapılan güneşte kurutulan tuğla.
kesbeylemek: kazanmak.
kesmik: buğday başaklarıyla karışık saman, harmanda iyi döğülmeyip kabuklarıyla karışmış buğday taneleri.
kesret, kesiret: bolluk, çokluk.
keşik: sıra, nöbet.
keste peste: aşağılık.
kete: bir tür çörek.
ketmek, ketimek: kırpmak, gedik açmak.
kevn: var olma, varlık.
kevni: var olmayla, varlıkla ilgili
kevn ü mekân: kainat.
kevneye: dünya ve ahiret.
Kevser: Cennette bir ırmak. Maddî ve manevî çokluk, bolluk, bereket.
key: iyi, iyice, hakkıyla, çok iyi şekilde, çok, pek, adamakıllı
kezek: nöbet, sıra.
kıblegâh: kıble yeri.
kıcı: dolunun ufağı.
kıgırmak, kıgurmak: çağırmak, davet etmek. okumak, seslenmek.
kıgrılmak: çağrılmak
kıl hazer: çekin, sakın.
kıl ile yedilmek: inceden inceye götürülmek, eğitilmek, yetiştirilmek.
kılmak: etmek, eylemek, yapmak.
kilükal: dedikodu, söylenti.
kırab: tek renk ipek dokuma baş örtüsü.
kırağ: kenar, kıyı, sahil.
kırcı: küçük taneli yoğun kar.
kırkbudak: Hacı Bektaş ve Balım Sultan tekkelerinde bulunan kırk mumlu şamdan.
Kırklar: Tanrı'nın buyruğu uyarınca evreni yöneten kırk ermiş, Fatma'nın evinde düzenlenen toplantıya katılıp da İmam Ali'den feyz alanlar, elinden üzüm suyu içenler.
Kırk kapı: kırk makam.
Kırmızı taç: Alevi ve Bektaşî inancına göre Hz. Ali'ye gökten gönderilen kırmızı başlık, Hz. Muhammed'in vefatından sonra Hz. Ali bu tacı giymiştir.
kısbet: Yağlı güreşte pehlivanların giydikleri, belden baldıra kadar uzanan, dar paçalı meşin pantolon.
kisvet: kispet.
kışlamak: bir yerde kışı geçirmek.
kıvı: hücüm, atak, saldırma.
kıyam: ayağa kalkmak, namazda ayakta durmak.
kılükal, kıyl-ü kal: dedikodu, söylenti.
kiçi: küçük.
kiçi ay: hilal
Kihil, kihal: yaşlı, kemâlini bulmuş kimseler, kâmil insanlar. olgunluk çağında bulunanlar.
kil: çamur.
kile: buğday ve arpa ölçeği olarak kullanılan tahtadan yapılmış kap.
kim: ki.
kimesne, kimsene: kimse, kişi.
kine: kin, garez, kalpte beslenen düşmanlık.
kiraman katibi: insanların iki tarafında bulunup, sevaplarını ve günahlarını yazan meleklerin adı.
kiriş: ince bağırsaktan yapılan saz teli.
kinaye: düşünülen şeyi dolaylı olarak anlatmak, dokundurmak.
Kiraman katibin: insanların günahını ve sevabını kaydeden melekler.
kisb ü kar: iş ve kar
kise: cep
ko: bırak.
koca: yaşlı, ihtiyar.
koçağ: koçak, yiğit.
koculmak: kucaklamak.
koçmak, koçuşmak: sarılmak, kucaklamak.
koduk: eşek yavrusu, sıpa.
kofu: evli kadınların başlarına giydikleri üzeri kadifeyle kaplı, altın, gümüş paralarla bezeli tahta başlık. 2. Üstü sargılı, altın, gümüş paralarla bezeli kadın başlığı, fes.
kogıl, koğıl: bırak, ko gel.
koğ: dedikodu.
kokuşlu: koku saçan.
kolbağ: bilezik.
kolçak: bilekten dirseğe kadar kola geçirilen iğreti kolluk.
kolunc: omuz.
komlaş: geveze, saçma sapan ve asılsız sözler söyleyen kon: ev, konut, çadır. 2- Sarp yer. 3- Koyun ağılı, koyun keçi gübresi 4- Dağ kemeri 5- Soba. 6- Tezgah
konalka: konak, konaklama yeri
konur: esmer, açık kestane renginde olan
kopmak: olmak, sultan koptu; sultan oldu.
kopuz: ozanların çaldığı telli Türk sazı, at kılından telleri olan bir müzik aleti, bağlama.
korkmazız: korkmayız.
korkut: heybetli, korkutucu, korku salan.
kosa: Bir tür uzun saplı orak
koşma: koşmak işi 2 - Bir halatı, ağacı pekiştirmek için yanına konulan halat veya ağaç. 3 - Sazla okunmak için hece ölçüsü ile yazılmış, ilk kıtasının birinci, ikinci ve dördüncü dizeleriyle öteki kıtalarının dördüncü dizeleri birbiriyle, kalan dizeler de kendi aralarında uyaklı, konuları sevgi ve doğa olayları olan bir halk şiiri, ölçülü, uyaklı söz.
koşuk: hece ve durak yönünden denk ve kendi başına bir bütün olan uyaklı söz dizisi, ölçülü uyaklı şiir.
kovcı, kovcu: gammâz, dedikoducu.
kovucı, kovucu: söz götürüp getiren, insanların ayıbını gözetleyip söyleyen. Münafık.
kovmak: koşturmak.
koyak: yüksekten inen suların toplandığı yer, derin olmayan çukur.
koz: ceviz
kozalak: çam, selvi gibi ağaçların genellikle dibi yuvarlak, tepesi koni biçiminde ve odunsu dokulu meyvesi
köçek: küçük, tarikata yeni girmiş genç,törende oynayan delikanlı.
köhne: eski.
kökçek: güzel.
kölük: iş ve yük hayvanı
kömek: yığın, kalak, küme, doğal taş kümesi.
körke: ağaçtan yapılmış tabak
körpe: çok genç, dalından yeni koparılmış, tazeliği üstünde, bayat olmayan, daha olgunlaşmamış.
körük: ateşi alevlendirmek için kullanılan demirci âleti.
köryapalağ: puhu kuşu, baykuş.
kösülemek: uzatmak.
köşek: deve yavrusu.
köymek: İçin için yanmak.
köynek: gömlek, göynek.
köynemek: içi yanmak, aşk ateşiyle yanmak.
köyündürmek: yakmak, yandırmak.
köyünmek: yanmak.
kubar: toz.
kuçmak: kucaklamak, sarmak.
kudret: güç, erk, erke, iktidar, Yaratan’ın ezeli gücü
kuds: Mübareklik. Kudsilik. Nezafet. Pâk olmak. Noksanlardan uzak olmak.
kulan: yabani at, iki üç yaşında kısrak.
kullun yerci: Herşey döner (Haktan gelen hakka dönecektir)
kunlamak, kulun: yavrulamak, doğurmak.
kutnu: bir cins pamuklu kumaş.
küffar: tanrı tanımazlar.
Küfr: küfür, Tanrı'nın varlığı ve birliği gibi dinin temellerinden sayılan inançları inkâr etme.
küfran: iyilik bilmemek, gördüğü iyiliği unutmak, insanlığını unutmak.
küfür: sövme, sövmek için söylenen söz, sövgü. 2 - Tanrı'nın varlığı ve birliği gibi dinin temellerinden sayılan inançları inkâr etme.
kühüstan: dağlık yer, dağı çok olan mevki.
külek: yoğurt, ayran koymaya yarar ağaç kova.
külhan: hamamlarda su ısıtmak için ateş yakılan yer.
külüng : kazma
külli: bütün, tüm, genel
kulil Hak: doğruyu söyle, gerçeği söyle.
kümbet: kubbe, damı kubbe biçiminde olan yapı.
Kün: Tanrı'nın evreni yaratırken buyurduğu ''ol'' emri.
künc: köşe, bucak.
küne: köşe, bucak, bodrum.
künh: temel, öz.
kürelik: taşkınlık, azgınlık.
kürre: demirci ocağı.
kürtük: donmuş kar birikintisi.
küt: kötürüm.
küş: guş, kulak, duymak, işitmek.
küşat: açış, açılış merasimi, açma, fethetme.

Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ


- L -

lacerem: şüphesiz, elbette.
laçın, laçin: benekli doğan.
lahza: zaman.
lal: dilsiz, yakut gibi değerli ve kırmızı taş.
lain: lânetli, kovulmuş, istenilmeyen.
lamekan: evsiz, mekânsız, yersiz.
lamyezel: ölümsüz.
lasi: leş.
Lâ taknatû: "Umut kesmeyin" anlamında Kur'anda geçen söz.
lat: Arapların İslam öncesi putlarından biri.
latîf: cisimsiz, mütenâsip, güzel, mülâyim, yumuşak, hoş
lavaş: yufka ekmek.
leb: dudak.
ledün: Tanrı yanı.
ledünnî: Tanrı bilgisi ve sırlarına ait, Tanrı'yla ilgili.
lefir: bir nevi kıymetli şal.
lengi: topallık, aksaklık.
lenterani: sen beni göremeyeceksin.
leşker: asker.
levh: üstüne yazı yazılan düz taş veya tahta, levha.
levhi kalem: kulun başına gelecek her şeyin Kudret kalemi tarafından, onun doğumundan evvel yazılması. Dünyada olacak her şeyin Kur'an'da yazılmış olması diye yorumlanır.
levlak : "Habibim! Sen olmasaydın ben eflâki yaratmazdım" mealindeki bir hadis-i kudsiye işaretdir.
leyl: gece.
libas: giysi.
lika: yüz.
Lokman: Kur'ân-ı Kerîm'de kendi adı ile geçen sûrede anılmaktadır. Ünlü bir hekîmdir. Bazıları onun bir ermiş, hattâ bir peygamber olduğunu söylerler. Hakkında Hazret-i Eyyûb’un kız kardeşinin veya teyzesinin oğlu yahut Habeşî bir köle olduğu gibi rivâyetler vardır. İslamlık'tan önce yaşadığı kabul edilir. Halk inancında uzun ömrün simgesi ve hekimliğin atası sayılır. Lokman Hekim hikayeleri İran ve Türk Edebiyatı'na Arap Edebiyatı'ndan geçmiştir. lütf u kerem: kerem ve iyilik, iyilik ve yumuşaklıkla muamele, cömertlik, merhamet ve ihsan.

Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ


- M -

maad, mead: dönülen, dönüp gidilecek yer. ahret, dünyadan sonraki yaşam.
mabut: kendisine ibadet olunan, Tanrı, Allah.
madrabaz: vurguncu, malı saklayıp fiyat yükselince satan kimse.
mağbun: aldanmış, şaşkın.
mağfur: rahmetli olmuş
mağrıp, mağrib: batı
mah: ay.
muhas: bakır. TDK'ya göre; Kırmızı toprak.
mahbup: sevilen, sevgili.
mahfi: gizli.
mahfil: oturulacak, görüşülecek toplantı yeri.
mahıtaban: parlayıcı, parlak ay.
mahıv: yok etme, yok olma
mâhi: balık.
mahlas: takma ad, tapşırma.
mahluk: yaratık
mahlukat: yaratıklar
mahmur: sarhoş.
mahpara: mahpare, ay parçası, ay benzeri.
mahraba: büyük mendil, erkek mendili.
mahrama: mendil.
mahviyet: alçak gönüllülük
mail: ehil, meyil.
mail olmak: meyli olmak, ehli olmak.
makber : mezar. kabir.
maksut: maksat, amaç.
malamat: ortaya çıkarma, açıklama.
Mâlik: Cehennemin kapıcısı, zebânîlerin başı olan azâb meleği.
mamak: sakin, kendi halinde
mâmure: imar edilmiş; güzel yapılı, bayındır yer.
mangut: ölümsüz, sonsuz
mani : 1- Türk halk şiirinde birbirine uyumlu genellikle yedi heceli dizelerden dörtlük, 2 - Anlam, 3 - Engel.
mansıp: makam, yüksek memuriyet.
manzur : nazar edilen, bakılan
mâr: yılan
maral, meral: dişi geyik.
marifet: tasavvufta üstün bir makam
marhama (mahrama): köylü kadınların başlarına örtündükleri bellerine kadar uzanan örtü.
masiva: Tanrı'dan başka bütün varlıklar.
maslahat: iş, gerken şey.
masnıt, mesnet: muvazene, denge, dayanak.
maşrık: doğu
maşuk: aşık olunan, sevgili, sevilen kimse.
maşuka: sevgili, Allah.
mata : mal, erzak
matlub: alacak, istenilen, aranılan şey.
maya: dişi deve.
mayda: narin, ince, ince yapılı.
mayıl olmak: meyil vermek, sevmek, gönül vermek.
mayil olmak: meyletmek, sevmek, gönül vermek.
mazarrat: zararlar
mazemaz: geçen geçti, olan oldu anlamına gelen sözcük.
mazıl, mazul: çıkarılmış, azledilmiş.
meab: sığınılacak yer.
meal: anlam, mana.
mebde: başlangıç, kaynak, kök.
mebde ve mead: dünya ve ahiret, ruhun dünyaya gelişi ve dönüşü, başlangıç ve dönüş.
mecal: güç, kuvvet.
medet: yardım çağrısı.
medh: övgü.
mehv: sulu süt, ince kılıç
mekkar: hileci, düzenci.
mekkare: hileci, düzenci kadın.
meknun: örtülü, gizli, saklı.
mekr, mekir: hile, düzen
mekrümet: kerem, izzet, şeref.
mekseb: kazanç, kazanç yeri, kazanç vasıtası.
melaik: melekler.
melalet: sıkıntı, gam.
melamet: kınamak, ayıplamak.
melamet göyneği, melamet hırkası: alçak gönüllülük, dünyâ malında gözü olmamak ve kanaatkar davranarak kendilerini toplumdan saklamaya çalışan bir manevi sûfi hali
meles: altı üstü el ile eğrilmiş ve pamuk ipliğinden dokunmuş bez, keten gömlek.
melekût: ruhlar ve melekler alemi.
melhem: merhem
melil, melûl: üzgün.
memat: ölüm, ahrete göç etmek.
men: ben.
menal: ele geçirilen, sahip olunan varlık; mal, mülk.
men aref sırrı: nefsin sırrı, kendini bilenin Rab'bini bilmesi.
men arefe nefsihu: nefsini bilen Tanrı'yı bilir.
menemşe, menevşe: menekşe.
menend: benzer.
mengüç: sonsuzluk, sonsuzluğa ulaşmış, ermiş, ulu, saygıdeğer.
menkur: Boynuzdan yapılmış boru. 2 - Delinmiş veya oyulmuş şey. 3 - İnkar olunmuş.
menşur: yayılmış, dağıtılmış, neşredilmiş.
menzil: mesafe, ulaşılması amaçlanan yer, tasvvufta manevi yolculuk sırasında varılan uğranılan makam ve mertebeler.
merci: dönülecek yer.
merdan: mertler, yiğitler.
merdane: yiğit, yiğitçesine, mertçe.
merdut: kovulmuş, reddedilmiş, sürülmüş.
mergzar, mergizâr: yeşillik, çayır, çimen.
merek: dam, ahır, kulübe, samanlık.
mesel:örnek alınacak söz, ifade edilmek istenileni benzetme veya kıyas yoluyla anlatan söz
mesnevi: her beyti ayrı uyaklı -başlı başına uyaklı- bir Divan Edebiyatı koşuk biçimi. Bu türdeki yapıtların genel adı.
mest: sarhoş, kendinden geçmiş, âşık.
mestan: sarhoşlar, mestler.
mestane: sarhoş gibi süzgün.
mestur: örtülü, kapalı, gizli.
meşayıh: şeyhler, ihtiyarlar.
meşayih: şeyhler.
meşhet: şehit düşülen yer, şehidin gömüldüğü yer.
meşreb: su içilecek yer, huy, gidiş, neşe.
meta: mal, eşya, sermaye.
Metehan: Hun kağanlarının en ünlüsü. Aynı soy ve kökten gelen boylar arasında, kan dökülmesini yasaklamış hepsinin tek bir devlet çatısı altında toplanması gerektiğini, bunun aynı zamanda Türk Tanrısı’nın bir emri olduğuna inanarak bu yolda mücadele etmenin ve bunun getireceği sonuçların, en büyük ve paha biçilmez bir mutluluk olduğuna inanmış, bunu da ayrıca, devlet politikası biçimine getirmişti. Türk töresine devlet idaresine sokan, ilk düzenli ve sınıflı kara ordusunu kuran, "Birleşik Türk Devletleri" ülküsünü devlet siyaseti olarak ve bunu gerçekleştiren ilk Türk büyüğü.
metel: şaşkın.
meth: övme, övgü
mevc: dalga.
mevc urmak: dalgalanmak.
Mevla: Tanrı, Allah.
mevta, meyyit: ölü.
mevzun: biçimli, düzgün, oranları uygun, hece vezni ile yazılmış şiir.
meyl: istek, arzu, gönül akması.
meyyit: ölmüş, ölü.
mezahir: Tanrı sıfatlarının belirdiği varlıklar.
mısmıl: iyi, temiz, doğru, dürüst, helal ve temiz hayvan eti.
micik: atılmış, bozuk yiyecek.
micuz, mizac: huy.
miftan: anahtar.
miheng: altının ayarını anlamaya mahsus bir taş. Ölçü. İyiyi kötüyü ayıran ayar aleti. Bir insanın kıymetini ahlakını anlamaya yarayan vasıta.
mihman: misafir, konuk.
mihnet: zahmet, eziyet, gam, keder, sıkıntı, bela.
mihr: güneş, taht, saltanat, sevgi, aşk.
Mihrab : Kıbleyi gosteren yer
mihrican: sonbahar.
milağ: elma, armut, ayva hevengi.
milk : mülk.
milket : memleket
minber: camide imamın namaz kıldırmak için önünde oturduğu oyuk yer.
minkar: oyma kalemi, kuş gagası
mirimiran: belerbeyi, eyalet valisi.
mirze: soylu, saygın kişi, mirza.
misak: and, yemin.
misk: güzel kokulu bir madde.
misk-ü-amber: çok güzel koku.
miskal: bir ağırlık ölçüsü. Bir buçuk dirhemlik ağırlık ölçüsü. Altın ve diğer değerli madenleri ölçmek için kullanılırdı.
miskin: çok yoksul, tasvvufta varlıktan benlikten geçmiş Tanrı varlığı ile var olmuş kimse, ermiş, eren
miskinlik: manevî yokluk, benliği terketme
mismil: temiz, pak, derli toplu. 2 - Besmeleyle kesilmiş hayvan eti.
mişe: orman, çalılık.
mişvar: tavır, hareket, gidiş.
miyan: bel, orta, aralık.
mizan: Mahşer günü herkesin günahlarını ve sevaplarını tartacak olan terazi
muallak: bir yere dokunmadan havada duran şey.
mucizat: mucizeler.
mufassal: netice, sözün kısası,
mugallit: taklitçi.
mugaylan:Deve dikeni, çölde yetişen bir diken.
muhakkik: bir olay ya da bir durumun gerçeğini araştıran, gerçeği arayan, gerçeği ortaya çıkaran.
muhal: olanaksız, olması süpheli, zor gerçekleşir.
muhalif: iktidarın görüşüne karşı, kendi görüşünü savunan.
muhanet: alçak, namert.
muhannes: kötü insan.
muhannet: korkak, alçak, kadın gibi, kalleş.
muhip: seven, sevgi besleyen, dost.
muhkem: sağlamlaştırılmış, sağlam
muhtasar: özetlenmiş, kısaltılmış.
mukaddem: zaman ve mekan cihetiyle daha evvel olan.
mukadder: kader, kısmet. tayin olunmuş.
mukarrer: kararlaştırılmış.
muntazır: bekleyen, gözleyen.
murdar: 1 - Kirli, pis. 2 - Cinsel birleşmeden sonra yıkanmamış kimse. 3 - Dinî kurallara uygun olarak kesilmemiş olan hayvan.
murg, mürg: kuş.
murtat, mürted: dönek.
Musa: Kuran'da zikredilen peygamberlerden birisi. Museviliğin kurucusu olup İsrail oğullarını Mısır'dan çıkarmış, esaretten kurtarmıştır. Kendisine Tevrat gönderilmiştir. Tur Dağı'nda Allah'ın tecellisine mazhar olmuş ve konuşmuştur. Bundan dolayı Kelimullah denmiştir. Kitap sahibi peygamberlerden olan Musa kavmine on emir bildirmiştir. Yahudi inancına göre Musa: MÖ 1392 yılında Mısır’da doğdu. Annesi Levi ailesinden Yehoved, babası aynı aileden Keat oğlu Amram'dır.
musahhar: ele geçirilmiş.
musalla: namaz kılınmak üzere üstüne cenaze konulan taş.
mustağrak: batmış, boğulmuş, dalmış.
muştu: müjde.
muvafık: uygun.
muti: itaat eden, boyun eğen, bağlı.
muy: saç.
muzu: engel.
mübah: işlenmesinde sevap ve günah olmayan şey.
mübariz: kavgaya, pehlivanlığa kalkışan iki kişiden her biri.
mübtela, müptela: belaya uğramış, bir şeye tutulmuş, düşkün, aşık.
mücrim: suç işleyen, suçlu.
müdam: devam eden, süren, sürekli.
müdbir: talihsiz, düşkün.
müdedbir: tedbirli, tedbir eden.
müddei: iddia eden.
müderris: ders okutan, hoca.
müfsit: arabozan
müheyya: hazırlanmış olan.
müjgan: kirpik.
mük: pınar
mülevves: kirli, pis, bulaşık, alıkoyulup sonraya bırakılmış veya durdurulmuş olan. Karışık, intizamsız.
mülket: saltanat.
münacat: gizlice konuşmak, dua.
münafık: Müslüman olmadığı halde Müslümanmış gibi görünen ve söyleyen
münevver: parlak, ışıklı.
münezzeh: arınmış.
münim, munim: nimet veren, yedirip içiren.
Münker, Nekir: Sorgu melekleri.
münkir: inkarcı.
münteha: son.
müptela: bir şeye tutulmuş, düşkün, aşık.
mürai: iki yüzlü, riyakar.
mürde: ölmüş
mürebbi, mürşit: terbiye eden, yetiştiren geliştiren kimse.
mürşit: yol gösteren, irşat eden.
mürtet: Müslümanlığı bırakıp başka bir dine geçmiş olan kimse, Tasavvufta yoldan çıkan derviş.
mürüvvet: insanlık, mertlik.
mürver: beyaz çiçek açan bir süs ağacı, bu ağacın çiçeğine verilen ad.
Müselman, Müsülman: Müslüman.
müselsel: birbirine bağlı olan, art arda zincirleme olarak gelen.
müstağrak: gark olmuş, dalmış, kaldırılmış, batmış, kendini bilmeyecek derecede dalgın, düşünceli.
müşahade: görme, gözlem
müşk: misk, misk kokulu
müşkil: çözümlenmesi güç şey.
müşrik: Alah'a ortak koşan.
mütevelli: bir vakıf malının yönetimiyle görenlendirilen kişi.
müzd: karşılık

Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ


- N -

naaş: kefene sarılıp tabuta konmuş ölü
naciler: kurtulmuşlar, esenlik ve saadete kavuşanlar.
naçar: çaresiz.
nadan: cahil, gerçek bilgisi olmayan, arif olmayan.
nagah, nageh: ansızın, birdenbire, vakitsiz
nagahan, nagehan: ansızın, birdenbire, vakitsiz
nagam: nağmeler, türküler, güzel sesler.
nahçir : av
nahnu kesemna: biz taksim ettik
nail: erişme, ulaşma.
nakkaş: süsleme sanatkarı, usta.
nakş: resim.
nakus: kiliselerde çalınan çalgı.
nale: inilti.
nalın: ıslak yerlerde giyilen ve genellikle tahtadan yapılan bir takunya çeşidi.
nalin, naleyn: altı deri, üstü açık ve kemerli ayakkabı
naliş: feryat ediş, ağlayıp inleyiş, inleme.
nam: ad, ün, şöhret.
nan: ekmek, yiyecek.
name: mektup.
namlı namlı: öbek öbek, parça parça, bölük bölük.
nar: ateş.
nareste: küçük çocuk, ergenlik çağına varmamış çocuk.
narh: fiyat.
nas: insanlar.
nasuh: öğütçü, öğüt veren. 2 - Temiz, saf.
nasuh tövbesi : Bir daha bozmamak üzere edilen tövbe.
naş: kefene sarılıp tabuta konmuş ölü.
naşı: engel, kötü kişi, mezhepten dışarı adam.
naşi: hain, kötü kişi.
nay: oluk,
naz: Kendini beğendirmek amacıyla yapılan davranış, cilve, eda. 2 - İsteksiz gibi görünerek yalvartmak amacıyla yapılan davranış. 3 - Şımarıkça davranış.
nazar: bakış.
nazar eylemek: bakmak.
nazargah: bakılan ya da bakılacak yer
nazenin: nazlı
necaset: pislik, insan tersi.
necât: kurtuluş.
necm: yıldız.
nef: fayda.
nefes: Bektaşîlerin, halk tasavvuf ozanlarının tarikatlarıyla ilgili konuları işleyen şiir.
nefir: topluluk, cemaat. 2 - Boynuzdan boru. 3 - Bağırtı, çağırtı.
nefis, nefs: öz varlık, kişilik, can, arzular emeller kaynağı.
nefs-i emmar: insana kötülükler yaptıran nefs, öfke.
nefsani: nefisle ilgili olan.
nekbet: uğursuz, ahlaksız.
nekes: cimri, eli sıkı.
nen: ninni.
neng : ayıp, utanılacak şey, ar ve hayâ.
ner: erkek deve.
nerban: deveci.
neste: nesne, şey.
nev: tür, çeşit.
neva: ses, seda.
nevale: azık, yiyecek, içecek
nevat: sevinç, şenlik.
nevaz: okşama, taltif.
nevbahar: ilkyaz, ilkbahar. 2 - Alaturka müzikte bileşik bir makam.
nevbet: nöbet. 2- Ortaçağ Türk ve İslâm devletlerinde hükümdarlık alametlerinden biri.
nevbet-i sultani: Osmanlı Devleti zamanında sarayda ve bazı özel yerlerde sabah, ikindi, yatsı zamanlarında çalınan askeri mızıka. Osmanlı Devletinin kuruluşundan itibaren adet olan nevbet sonraları geniş bir kadroya sahip olan mehterhane tarafından icra edilirdi. Osman Gaziden Fatih Sultan Mehmed Hana gelinceye kadar, nevbet çalmağa başlayınca padişahlar ayağa kalkar ve öylece dinlerlerdi. Fatih Sultan Mehmed Hanın çıkardığı kanunla, ayakta dinleme kaldırıldı. Nevbet vurma esasları kanuna bağlandı. Mehter takımı hergün padişahın bulunduğu yerde ikindi zamanı çalınır, sonra dua edilerek nebvet merasimi biterdi. Seferde ise padişah mehterhanesi, saltanat sancağı altında ikindi ezanı okunduktan sonra, otağ-ı hümayun önünde nevbet vurur, sonunda dua edilirdi. Mehterler, gerek nevbet esnasında, gerekse diğer zamanlarda şarkı çalmazlar; “Kerim Allah, Rahim Allah...” diyerek ağır adımlarla yürürlerdi.
nevcivan: genç.
Nevruz: Eski bir İran takvimine göre yeni yılın ve ilkbaharın başlangıç günü, 22 Mart.
niçe: nasıl, ne suretle, ne kadar, çok.
nidebile: ne yapabile
nigah: bakış, bakma.
nigar: resim, güzel, sevgili.
nihan: gizli.
niheng: timsah.
nikap: yüz örtüsü, peçe
nisar: saçan, saçıcı, saçıp dökme.
nişe: nasıl, neden, niçin.
nite: nasıl, nice, niçin, nitekim.
niteki: nasıl ki.
niyaz: yalvarma, dua
niza: çekişme, kavga.
nize: kargı, mızrak.
nöker: kuma, bir erkekle evli iki kadın, ortak. 2 - Erkek hizmetci, uşak.
nufte: meni, erlik suyu.
nusha: muska.
nuş: tatlı, bal.
nuş eylemek: içmek, zevk ve sefa etmek.
nuşin: lezzetli, tatlı.
Nuşirevan: Nuşirvan : İran'da Milâdi (531 - 579) tarihleri arasında hükümdarlık etmiş Sâsâni padişahı olup adâlet ve doğruluğu ile meşhur olmuştur.
nutfe: döl suyu, meni.
nübüvvet: peygamberlik, nebi olmak, nebilik, Allah'ın emriyle görevli olarak insanları doğru yola çevirmek.
nükte: ince anlamlı, düşündürücü ve şakalı söz, espri
nüsha: yazılı, yazılmış şey, yazılı bir şeyden çıkarılan suret.
nüvaht: çalgı çalma.
nüzul, nüzül: inme, felç.


Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ


- O -

oba: göçebelerin konakladığı genellikle bölmeli göçebe çadırı. 2 - Yurt, mekan, mesken, diyar, çadır, mahalle 3 - kabile, aşiret
obar: ev, baraka
oben: genç aygır. 2 - Erkek deve yavrusu
obrılmak: devrilmek, çökmek, oyulmak
obrulmak: oyulmak, oyula oyula suya batmak.
obuz: kaynak, menba
od: ateş, aşk ateşi
od urmak: ateşlemek, ateşe vermek.
odakan: hanım ozan
odana: Şamanist gelenekte "dişi melek"
odata: Şamanist gelenekte "erkek melek"
oflaz: eflatun rengi
Ogan (Okan, Ugan): Tanrı, Tanrılık vasıfları, yaratma, yaratış, doğuş, halik. 2 - Anlayış, zeka, bilgelik 3- Eski Türklerde, kan davalarına karşı çıkan, oba ve oymaklar arasındaki geçimsizliklerde, arabuluculuk yapan, "Barışı simgeleyen kutsal ruh" 4 - Altay ve Tuna Türklerinde "Ateşteki kutlu ruh"
oğlagu: körpe kız.
oğlak: keçi yavrusu
oğrı (uğru): hırsız.
ol: o.
ol dem: o zaman, o an.
olusar: olacak.
onarı: iyi, düzgün, uygun.
onmak: rahata kavuşmak.
onulmak: şifa bulmak, iyileşmek, yara kapanmak, iltiyam bulmak, rahata kavuşmak.
orak: Yarım çember biçiminde yassı, ensiz ve keskin metal bir bıçakla, buna bağlı bir saptan oluşan ekin, ot vb. biçme aracı.
otacı: Çeşitli bitkilerle tedavi uygulayan kişiler için halk arasında hekim veya eczacı anlamında kullanılan bir unvan.
Otman: Ailenin en küçük oğlu. Ocağın ateşini yakıp ısıtacak ve devamlılığı sağlayacak olan, Çok eskilerden beri süregelen, Türk töresince çocuklar arasındaki paylaşımlarda ev, en küçük çocuğa kalır. Bu yüzden ilerde evin yada mülkün idaresi küçük oğlandadır. Yani, ocak onunla yanmaya devam edecek, aile oba ya da oymağın yaşamı onun sayesinde sürecektir. Bu çocuklara "Otman, Ot Tigin, Othan" gibi adlar verilir. Otmanlı devletinin kurucusu ve ilk hanı Ertuğrul Bey'in en küçük oğlu daha Ertuğrul Bey ölmeden, töreye göre birçok mal mülk büyük çocuklara, beylik ise en küçük olan Otman’a geçmişti.
ovat: düzgün, muntazam.
ovlaz: gözüpek, atılgan.
oynayıban: oynayarak
ozan: şair.

Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ


- Ö -

öd: yürek, edep, safra kesesi.
ödük: rica, yakarı, dua, niyaz, arzu
öge: birleşik bir şeyi oluşturan basit şeylerden her biri, unsur, eleman.
ögi: akıl
ögin, ögün: defa, kez, yemek için öğün.
ögünden: önünden.
öğmek: övmek.
öğürsüz: davardaki veya sürüdeki diğer hayvanlara alışamamış eşsiz ve yalnız hayvan.
öğüt: Bir kimseye yapması veya yapmaması gereken şeyler için söylenen söz, nasihat.
ökkeş: erkek örümcek.
öksüz: anası veya hem anası hem babası ölmüş olan, kimsesiz.
öküş: çok.
önder: Gücü, ünü ve toplumsal yeri dolayısıyla, belli zaman ve durumlar içinde, ilişkili bulunduğu küme veya toplumun tutum, davranış ve etkinliklerini değiştirip yönetme yeteneğini gösteren kimse, lider, şef, alemdar.
öndün: peşin
öne görmek: beklemek.
örd, ördem: erdem, fazilet.
ören, örün: virane.
öri: ayağa kalkmak
örs: biçimleri yapılacak işe göre değişen, üzerinde maden dövülen, çelik yüzeyli, demir araç. 2 - Üzerine çivi çakılacak ayakkabı geçirilen kunduracı gereci.
örü turmak : ayağa kalkmak
örük: saç örgüsü.
örün: saç örgüsü, belik, 2 - Beyazlık, temizlik, 3 - Gökyüzünün bulutsuz hali, 4- Ürün, hasılat
öşek: postu değerli bir av hayvanı.
özge: başka.
özlem: Bir kimseyi veya bir şeyi görme, kavuşma isteği, hasret, tahassür.
özveri: Bir amaç uğruna veya gerçekleştirilmesi istenen herhangi bir şey için kendi çıkarlarından vazgeçme, fedakârlık.

Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ


- P -

pabend: köstek, ayak bağı.
Padişah: Padişah, mecazen Ruh, Cenâb-ı Hak.
pahıl: kıskanç.
pak: temiz, arı.
palan: semer, eyer.
palas: saray veya lüks otel gibi gösterişli yapı. 2 - Keçi kılından dokunmuş kaba kilim, yaygı
palheng: dizgin, yular, kement.
papak: kürk ve keçeden yapılma başlık.
pare: parça.
parlı: parlak, ışıldayan, göz kamaştırıcı.
paşa seli: coşkun sel.
payam, peyam: haber.
payan: son, nihayet.
payız: sonbahar, güz.
pâyidâr, paydar: sağlam duran, dayanıklı.
payimal : çiğnenmiş, ayaklar altında kalmış.
payvend: köstek, atın ayağına vurulan bağ, bukağı.
peçen: çayır, çimen, çayırlık, otlak.
pelit: meşe ağacının meyvesi
penah: korunma, sığınma.
pend: öğüt, nasihat.
per: kanat.
perçem: alına ve yüze düşürülen saç, kakül.
pergar: çember, koruyucu.
peri: doğaüstü güçleri olduğuna inanılan, düşsel, çok güzel dişi varlık.
perinçek, berincek: sadık, içten bağlı, 2 - Fedakar
perizat: peri kızı.
perran: uçan, uçucu.
perrü bal: kanat.
pertev: ışık.
pervan: pervane, geceleri ışık çevresinde dönen küçük kelebek.
pervane: mumun, ışığın çevresinde uçuşan küçük kelebek.
pervaz: havalanma, göğe ağma.
perveri: besili, besiye alınmış, beslenmiş.
pes: Yenilgiyi kabul ettiğini belirtmek için veya birinin şaşkınlık veren davranışlarına karşılık olarak kullanılan bir söz. 2- İmdi, o halde, öyle ise, öyle iken, öyle olunca, binaenaleyh. 3 - Sonra, ondan sonra, ardınca, müteakiben, nihayet. 4 - Hâsılı, hâsılı kelam, velhasıl. 5 - Ne zaman ki. 6 - İşte.
pesend: kıskanmak, imrenmek.
peşiman: pişman
peygamber: İnsanlara Tanrı'nın buyruklarını bildiren, onları Tanrı yoluna, dine çağıran kimse, yalvaç, yalavaç, elçi.
peyke: tahta sedir.
peyman: and, yemin.
peymane: büyük kadeh, şarap bardağı.
pınar: Yerden kaynayarak çıkan su, kaynak, kaynarca, menba, eşme, göze.
pısmak, pusmak: sinmek, başı omuzlara doğru çekerek korkuyla büzülmek.
pilte: fitil.
pinhan: gizli, saklı.
pir: Hak katından aşıklık bağışlanmışlara dolu bade sunan Hızır. 2. Yaşlı, büyük, ihtiyar reis, bir tarikatın kurucusu, tarikatta ulu kişi, herhangi bir meslek ve sanatın kurucusu.
pişe: sanat, iş, meslek. 2 - Sütle yoğrulmuş hamuru yağda kızartarak yapılan bir çeşit yiyecek
pişrev: önden giden, öncü.
pişvaz: karşılama.
piyale: kadeh.
pohur: azgın deve, erkek deve.
posunmak: sinmek, korkmak.
poşu: yüz örtüsü, peçe, ipekli baş örtüsü.
puc, puç: hiç, boş.
pul: eskiden kullanılan akçadan küçük para.
pus: duman, pas.
puş: örtü, giysi, elbise, zırh.
pür: dolu.
pür-nur: çok parlak, çok nurlu.
püren: yavşan otu gibi ocaklarda yakılan, süpürge yapılan kokulu bir ot.

Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ


- R -

Rab: Tanrı, Allah.
rah: yol.
rahi: yolcu, gezgin.
Rahimdürür: Rahim'dir
rahm: acıma, esirgeme, koruma.
rahman: merhamet sahibi, Tanrı.
rahmet: yağmur.
rahşan: parlak.
raht: eyer takımı.
ravza: çayırlık, çimenlik, bahçe.
rasaf: taş döşenmiş yol.
rayegân: ucuz, bedava.
rayiha: koku.
raz: sır, giz.
razi: sırdaş, sır saklayan. Sırla ilgili.
reaya: halk, avam.
rebab, rebap: Gövdesi Hindistan cevizi kabuğundan yapılmış uzun saplı saz, bir çeşit kemençe.
reht: bastırarak ezme.
rehvan: yolda giden, yürüyen.
renc: zahmet, eziyet.
rengin: renkli, güzel.
reşme: hayvan başlığında burun üzerine gelen zincir.
ref: kaldırma, yüceltme.
reftar: yürüme, salınma.
reva: yakışır, yerinde, uygun
revan: yürüyen, giden, akan.
revane: akmak, gitmek.
revende: gidici, giden.
revzen: pencere.
reyhan: güzel kokulu bir çiçek, fesleğen.
Rıdvan: cennet meleği.
rıza: memnunluk, istek, arzu.
rızk: nimet
rikab: huzur, makam.
risalet: elçilik, peygamberlik; birisini bir vazife ile bir yere göndermek
rişte: tel.
riya: özü sözü bir olmamak, iki yüzlülük.
riyazat, riyazet: nefs terbiyesi, az yemek, az içmek az uyumak yoluyla nefsi terbiye etmek, nefsi yenmek için bunlara katlanmak.
ruh: yanak.
ruhban : rahip
rumûm: anlamlı gizli sözler. simge.
ruz u şeb: gece ve gündüz.
ruzi: rızık, insanı besleyen şeyler.
ruzigâr: zaman.
rüku: eğilmek, namazda eller dizde eğilmek.
Rüstem: İran mitolojisinde çok kuvvetli bir kahraman.
rüsva: rezil, aşağılık, itibarsız.
rüsvay: küçük düşme, rezil olma.
rüşd: erginlik, olgunluk.

Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ


- S -

saba: sabah rüzgârı.
sabak: ders.
sabur: sabırlı, sabreden.
sad: kutlu, uğurlu. 2- Yüz.
sadak: İçine ok konulan torba veya kutu biçiminde kılıf, ok torbası.
saddak: doğrulama sözü, doğrudur demek.
sadhezar: kutlu, uğurlu memleket.
sadır: göğüs.
sadır yeri: baş köşe.
safa, sefa: saflık, temizlik, şenlik, keyif.
safa nazar: temiz bakış, mürşidin bakışı.
sağalmak: iyileşmek.
sağanak: Birdenbire başlayan, genellikle kısa süren şiddetli yağmur.
sagir: küçük.
sağrı: sırt, arka.
sağınç: emel, istek, amaç, düşünce.
sağış: sayı.
sahat: saat.
sahha: Kulakları sağır eden şiddetli bağırış ve çığlık
sahipkıran: Güçlü ve üstün hükümdar.
sahra:çöl.
sehavet: el açıklığı, cömertlik
sâil: soran, saldırıcı.
sâim: oruçlu, oruç tutan.
sakık: çoban yıldızı
sakıngıl: sakın
sakını: sakın ha.
saki: içki sunan.
sal: tabut, düzlük, yayla.
salâ, sela : namaza davet için çağırmak. Minarede cenâzeye çağrı için okunan salavat, dua. (Kelimenin aslı "Essalât" veya "Salât" dır.)
sala sala: sallıya sallıya.
salaca: tabut taşıyan tahta.
salak, salan, salağ: davar avlusu, toplantı yeri, düzlük sağ taraf, ucu toplu zincirli bir nevi savaş tokmağı.
saldırgan: Başkasına saldıran, yapısında saldırma özelliği olan, agresif, mütecaviz
salınıban: salınarak.
Salman: Peygambere ilk iman edenlerden bir İranlı.
salmanam: salmam, bırakmam.
salus: hileci, düzenci, gösterişçi.
salusluk: hilekarlık
salyane: salgın, vergi, yıllık saptanan para.
samsa: baklavaya benzeyen bir tür hamur tatlısı
sandal: sandalgillerden, kerestesi sert ve kokulu bir ağaç, 2 - İnsan taşıyacak biçimde yapılmış, kürekle yürütülen deniz teknesi.
sanem: put.
sarı: altın.
Sarı Saltuk: XIII. yüz yılda yaşayan bir alperen mürşid. Mahmûd-ı Hayrânî müntesibi olduğuna dair rivâyetler vardır. Tapduk Emre, tahminen bu zat tarafından yetiştirilmiştir. Sarı Saltuk, II. İzzeddin Keykavus'un maiyetine giren bir Türkmen boyunun başında bulunan Türkmen babasıdır. Balkanlarda vuku bulan Türk muhacereti sırasında tarih sahnesine çıkmıştır. O, Kalenderî meşrep bir derviş gazidir.
sarvan, savran, sayvant: çadır, gölgelik, kervan başı, tahtadan yapılmış balık sırtı şeklinde çanta.
satı pazar: alışveriş
savat: gümüş işleme, kakma, kaplama.
savay: ipekli bir cins Hint kumaşı.
savgat: armağan, hediye.
savsala: lâf, safsata.
say: çalışmak.
saya: üç etekli entari, köy entarilerinin ön etekleri içine konan ve çiçek şeklinde kesilen bez, ayakkabı tamircilerinin gön parçası, koyunları sayarak vergisini alan tahsildar.
sayış günü: kıyamet günü.
sayru, sayrı: hasta.
sayyad: avcı.
sazak : kuvvetli esen rüzgâr, 2 - Bataklık, sazlık, 3 - Mersin.
sazıkar, sazikar, sazkar : uygun. 2 - Klasik Türk müziğinde bir birleşik makam.
sebak: ders
sebil: Allah rızası için yaptırılan su hayratı veya umumî olarak bütün hayırlar.
sebük: hafif, yeğni. 2. Çabuk, hızlı. 3. Ağırbaşlı olmayan. 4. Sevgili, aziz
sebükbar: yükü hafif, gailesiz.
sebüksal: yüklü
Sebül mesan: Yedi kat gökyüzü. Yedi ayetten oluşan Fatiha suresi.
secde, sücud: namazda yere kapanma durumu.
sedir: üstü halı, kilimle örtülü, minderli, yastıklı kerevet, divan.
sefa: gönül şenliği, rahatlık.
sefine: gemi.
seğirtmek, seğdirmek: koşmak.
seğirdüben: seğirterek, koşarak.
sehab: bulut.
sehel, selh: kolay.
seher: sabahın erken vakti.
sehergah: seher vakti.
sehv: hata, yanılma.
sekiz cennet: hadislerde cehennemin yedi, cennetin sekiz olduğu bildirilmiştir.
sela : ölüm haberinin duyurulması
selasil: sıradağlar, zincirler, silsileler
selâtin: sultanlar.
selef: önceki.
selim: doğru, temiz.
selki: hafif, yeğin.
sem : işitme
sema: gökyüzü
semah: oyun ve müzikle yapılan dinsel tören.
semek: balık, dünyayı boynuzlarında taşıdığına inanılan öküzün altında bulunan balık.
semender: ateşte yanmadığı rivayet edilen efsanevi bir hayvan, su kertenkelesi.
sena: övgü, yüceltme.
seng: taş.
ser: baş.
sera: yer, toprak, malı çok olmak. Zenginlik.
serap: çölde ışık tesiriyle yeşillik ve suluk gibi yerlerin oluşması.
seraser: baştan başa, bütün, hep mecmuan, külliyen.
serbeser: baştan başa.
serencam: baştan geçen, ibret veren şey.
sergerdan: başı dönmüş, şaşkın.
sergüzeşt: macera, baştan geçen olay.
serheng: çavuş, kavas, kapı bekçisi.
sermest: sarhoş, kendinden geçmiş.
sernigun: başaşağı, tepetakla.
serteser: baştan başa.
sert humar: huysuz eşek.
server: baş, önder, lider.
servi kamet: selvi boylu.
sesmek: gelişmek, büyümek, yetişmek.
settar: Allah'ın sıfatlarından biri. Örten, kapayan, gizleyen.
sevi : aşk, sevgi
seyil: sahil, kıyı.
seyfi, sifî: güzel gözlü bir kuş.
seyr: gezmek, rüya, düş.
seyran: gezinme, gezme.
seyrangâh: gezinti yeri
seyyah: gezgin, gezmen.
seyyat: avcı.
seza: layık.
sıdk: doğruluk, içten bağlılık, sadakat
sıfat: yüz, kılık ve dış görünüş. 2 - Bir kimsenin görev, ödev, toplumsal veya hukuki bakımdan yeri ve özelliği. 2 - Bir adı, nitelik, nicelik, yer, sıra vb. bakımından niteleyen, belirten kelime.
sığamak: sıvazlamak, okşamak.
sığın: bir geyik türü.
sımak: kırmak, bozmak.
sınamak: Değerini anlamak, gerekli niteliği taşıyıp taşımadığını bulmak için birini, bir nesneyi veya bir düşünceyi yoklamak, denemek, tecrübe etmek. 2 - Bilgisini, yeteneğini, yeterliliğini veya niteliğini yoklamak, imtihan etmek.
sındı: makas.
sınık: kırık, kırılmış.
sınmak: kırılmak.
sır: Varlığı veya bazı yönleri açığa vurulmak istenmeyen, gizli kalan, gizli tutulan şey. 2 - Aklın erişemediği, açıklanamayan veya çözülemeyen şey, giz, gizem. 3 - Bir işin, bir şeyin dikkat, yetenek, deneyim ve sezgi yardımıyla kavranabilen en zor, en ince yanı. 4 - Bir amaca ulaşmak için kullanılan, başvurulan özel ve gizli yöntem. 5 - Bazı nesnelere parlaklık verme, dış etkilerden koruma, sızmalarını önleme vb. amaçlarla sürülen, saydam veya donuk vernik. 6 - Aynaların arkasına ve kaplama metal eşyanın yüzüne sürülen ince tabaka.
sırat: cehennemin üstüne gerilmiş kıldan ince kılıçtan keskin köprü.
sırça: cam.
sırma: gümüş tel, altın yaldızlı gümüş tel.
sıyanmak: karalamak, kötülemek.
sıymak: yenmek, bozguna uğratmak.
sızırmak, sızurmak: sızdırmak, süzmek.
siga: sınav, imtihan
sim: gümüş, gümüş, tel, ziynet, süs eşyası.
sin: mezar.
sine: göğüs, bağır.
sinirmek: hazmetmek.
sinle: mezarlık.
sipah, sipahi: atlı asker.
sir : sır.
sitayiş: övgü, övme
siva: başka, gayrı, özge.
siyaset: asılma.
siyec: kadın feslerinin önüne dizilen bir sıra altın, çalı çırpıdan yapılma çit.
sofi: sofu, softa, tasvvuf yolunu tutan kimse, İslam felsefecisi.
sofu: Dinin buyruk ve yasaklarına bütünüyle uyan kimse 2- Aşırı temiz, çok yıkanan kimse.
sokunma: takınmak
somak: kurusu yemeklerin üzerine serpilen taneleri dut tanesi büyüklüğünde üzüm salkımı şeklinde ekşi kırmızı bir meyve.
somat, sımat: sofra, ziyafet.
sonuk: ilaç, merhem.
soya: keskin çakı, kara tırnak, şahin ve benzeri kuşların keskin tırnakları.
soyak: iz.
soyha: cenazenin üstünden soyulan elbise ve çamaşır.
söbe: biçimi yumurta gibi olan, beyzi, oval
söğünmek: sönmek.
söyünmek: sönmek
subh: sabah vakti.
sud: kar, fayda, kazanç.
sufat: sıfat, surat, yüz.
sufi : mutasavvıf, sofu, derviş
sui: suç, kötülük, fenalık.
sui işlemek: suç işlemek
suk: çarşı, pazar yeri.
sulb: soy, sülale, zürriyet.
Sultan-ı vakt: zamanın sultanı
Sultan u ins ü cin: insanların ve cinlerin Sultanı.
sumar : son, nihayet.
sun: yaratma, kurma, yapma.
suna: su gibi güzel, boyu posu güzel sevgili, bir ördek cinsi.
sunuf : sınıflar
supha: düğün yemeği
sur, sür: kıyamette İsrafilin çalacağı boru. Bütün ölüler bu borunun çalınmasıyla dirilecektir.
sûr: düğün, ziyafet.
suret: biçim, görünüş
suret düzmek: kılık kıyafet yapmak, düzmek
suvarmak: hayvana su vermek, su içirmek.
suz: yanıp yakılma
sübe: yumurta biçiminde, bebeğin kundaklanmış hali.
Sübhan: Allah, her türlü kusur, ayıp ve eksikten münezzeh.
Sübhane rabbiyel ala: Ey Yüce Rabbim, Seni bütün noksan sıfatlardan tenzih ederim.
sücü, süci : şarap.
sükker: şeker.
Süleyman: Kuran'da anılan peygamberlerden biri, İncil'de de adı geçen İsrail kıralı. (İ.Ö.970-93 arası) Kuran'ın bir çok ayetinde Süleyman peygambere verilen üstün güçler, ilahi nimetler ve saltanattan söz edilir. Kuran'a göre Süleyman, Davut peyganberin oğludur. Süleyman peygamberin kuşların dilini bildiğine, rüzgara ve cinlere hükmettiğine inanılır. Divan ve Halk şairleri, Süleyman peygamberin doğa üstü güçlerine ve kudretli yüzüğü Mührü Süleyman'a şiirlerinde telmih yoluyla, sıkça değinirler. Divan ve Halk şiirinde Süleyman peygamber kuvvet ve kudret örneği olarak işlenir.
süllem: merdiven.
sünnet: Hz. Muhammed'in Müslümanlarca uyulması gerekli davranışlarının ve değişik konularda söylemiş olduğu sözlerin tümü. İbadet yönünden sünnet, farz olan nazalardan önce ve sonra kılınan namazlardır.
sünü, sünüğ, sünük, süngük, süngek: kemik.
sürçek: ayağı yere takılan.
süz : yanıp tutuşma

Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ


- Ş -

şad: sevinçli, neşeli.
şadan: mutlu, neşeli.
şadda: kuşak.
şadi: memnuniyet, sevinç, gönül ferahlığı.
şadoluben: sevinerek.
şahan: şahin.
şahbaz: yiğit, güçlü, iri bir tür akdoğan.
şahı hûban: güzeller şahı.
şahı merdan: insanlar şahı.
şahne, şahna: vergi toplayıcı, tahsildar.
şakımak: güzel şarkı söylemek veya şiir okumak. çok konuşmak, çenesi düşmek
şaki: hırsız, yol kesen, eşkiya.
şakir: şükreden, durumundan memnun olan kimse.
şakird, şakirt: öğrenci, çırak.
şana, şane: tarak.
şar: şehir.
şaraben tahur: tertemiz içecekler.
şavk: ışık.
şay: duyuru, ilan.
şayyip: eskiden davulla meydanları çıkıp, "Ey ahali, duyduk duymadık demeyin!.." diye bağırarak padişahın fermanını ilan eden kişi, tellal. Günümüzün şayyiplerine radyo spikeri, televizyon sunucusu gibi adlar veriliyor.
şeb: gece.
şebgir: gece uyumayan.
şebih: benzer, benzeyen
şecer: ağaç
Şeddad: Tanrılık davasında bulunan ilk hükümdar. İrem kentinin kurucusu.
şefi: şefaat eden, yardımcı olan
şeh: şah, padişah
şehd, şeyd : bal. gömeç balı, asel.
şehriyâr: padişah, hükümdar.
şek, şekk: şüphe, kuşku.
şekker: şeker.
şekva: şikayet, aciz kaldığını ve zavallılığını haber vermek.
şem, şem'a: mum.
şems: güneş.
şeraben tahur: cennete mahsus şurup.
şerh: yorumlamak.
şerha: yarık.
şerheylemek: açmak, açıklamak.
şer'in : şeriatın
şeriat : Kur'anın açık anlamı
şerik: ortak. Şerik koşmak; Tanrı'ya ortak koşmak.
şermsâr, şermisâr: utanan, utanmış, mahçup olmuş
şeş: altı
şeş olmak: çözülmek, bağı koparılmak,
şeşirmek: atmak, boşaltmak.
şeşmek : çözmek, çıkarmak.
şeşte: altı telli tanbur
şevle: şule, alev, yalım, parıltı.
şeyatin: şeytanlar.
şeybet: yaşlılık, sakalına ak düşmek.
şeyda: aşk çılgını, tutkun.
şeyda bülbül: gülün sevgisiyle kendini yitirmiş bülbül.
şeyh: Tarikatlarda kendisine uyulan ve derviş yetiştiren yetkili kişi.
şıvga: ince fidan dalları, yeni sürmüş ince düz dallar.
şikar: av.
şikest: kırılmış.
şikeste: kırılış, yeniliş, mağlub olmuş, kırık.
şilek, şellek: yük halinde bağlanmış çalı çırpı pılı pırtıdan ibaret sırt yükü.
şimdiden geri: şimdiden sonra.
şir: aslan.
şirgir: aslan avcısı, aslan tutacak kadar güçlü. 2 - Yarı sarhoş, az keyifli.
şirhar: süt emen, sütten kesilmemiş.
şirk: ortak tanımak, Tanrı'ya ortak koşmak.
Şit: Âdem Peygamberin oğullarından, bez dokumayı icat etmiştir, onun için dokumacıların piri sayılır.
şita: kış.
şivekar: nazlı, cilveli.
şol: şu.
şolok dem: o zaman
şor: lâkırtı, tozlu yer, ot.
şölen: ziyafet, 2 - Belli bir amaçla düzenlenen eğlence, 3 - Din töreni niteliğinde yemek toplantısı 4 - Yalnızca fakir ve kimsesizlere verilen bey yemeği.
şuğ: filiz, ağacın ilkbahar sürgünü.
şule : ışık
şum: uğursuz, şom.
şumar: sayı, sayan.
şur: cezbe, manevi bir hal
şurlak: çağlayan, şelale.
şuride: perişan, âşık, tutkun.
şuriş: karışıklık, kargaşa.
şükr: teşekkür.
şümar: hesap, sayı - sevgi, muhabbet.

Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ


- T -

taallüm: öğrenme, okuyarak ders alarak elde etme.
taat: Tanrı buyrukları, ibadet.
Ta vü Sin ü Ya: Bu harfler, semboliktir. Bundan kasıd Hz.Peygamber'dir. "Ta" Taha suresine; "sin" ise Yasin suresine işarettir. İkisi birden, Hz.Peygamber'in maddi ve ruhani yönlerini ifade eder.
tab: huy, yaratılış.
tabıl: davul, 2- tabi olan.
tabıl pazu: eskiden askerlerin veya cengaverlerin kollarına taktıkları hangi beyliğe veya hangi ülkeye ait oldularını gösteren armalı kol bağı, pazubent.
tabılbaz: davulcu.
tabil: yemeklere konulan biber, nane, tarçın gibi şeyler, baharat.
tacil: acele.
tacillemek: acele ettirmek.
tag:dağ
tağ: kavun, karpuz gibi bitkilerin gövdeleri ve yerde kayılan kolları, dalları.
taharet: temizlik.
tahir: temiz.
taht: hükümdarların oturduğu büyük, süslü koltuk.
tahtessera: toprak altı, yerin altı.
takvâ: günahtan sakınma.
takrir: yerleştirme, yerleştirilme
takye: ince, hafif ve yarım küre şeklinde bir başlık, takke
talak: boşama.
talib-i ilim : ilim öğrenen
tama: tamah, doymazlık, aç gözlülük.
tamahkar: açgözlü
tamaşa: temaşa, seyretme, hoşlanarak bakma.
tamu: cehennem.
tan: seher vakti.
tan etmek: hoş görmemek, kötülemek, yermek, ayıplamak.
tan eylemek: sövmek, yermek, kınamak.
tana: susuzluktan yanmak.
tana kalmak: şaşmak.
tanı: Hastalığın ne olduğunu araştırıp ortaya koyma, tanılama, teşhis 2- Yunus Emre şiirlerinde tanışıklık anlamında kullanılmıştır; "Sen fakihsin ben fakir, sana tanımız yoktur"
tanış: tanıdık kimse, bildik.
tanlacak: seher vaktinde.
tap : yeter, kafi
tapduk : çocuğu uzun süre olmayanların, çocuğu olduğunda verdiği adlardan 2 - Saygı ve sevgiye layık, saygıdeğer 3 - İbadet, tapınma
tapı: tapınılan şey, mabut.
tapır: buluş, yenilik, icat.
tapşırmak: ısmarlamak. 2.Emanet etmek. 3. Söylemek, ad söylemek.
tapu: makam.
tapusunda: huzurunda.
tar: karanlık.
tarac: darmadağın.
taraş: tarla, bağ, bahçe gibi yerlerden toplanan üründen arta kalanlar
tarik: yol
tarkan: imtiyazlı ve soylu kişi
tarlan: doğan, sarıya çalgın renkli, iri pençeli doğan.
tâye: dadı.
tavaf: çevresini dolaşmak.
tavk: gerdanlık, koyun ve keçilerin gerdanından küpe gibi sarkan iki tane.
tay: denk, yükün bir tarafı, deve yükünün bir tarafı, tezgâh çıkrıklarını sıkıştırmak için ileri geri gidip gelen ayar.
taygun: yavru, çocuk, torun
tayın : askerin bir öğün yemeği.
taylak: iki yaşındaki deve, deve yavrusu.
tebdil: tedbir.
teber: balta, dervişlerin kullandığı iki yüzlü yarım ay biçimindeki balta.
teberra: yüz çevirmek.
teberrük: hediye, uğurlu sayma.
tecdid: yenileme, yeniden yapma.
tecella: Tur Dağı'nda Tanrı'nın Musa'ya görünüşü.
tecelli: Allah eserlerinin mevcut olanda görünmesi
tecelliyat: Görünme, belirme, Allah'm sır ve kudretinin salike eşya aleminden görünmesi.
teci: sır, bilinmezlik, ne olduğu bilinmeyen.
tecrim: cezalandırma.
tefekkür: düşünme, düşünce.
teferrüç: gezinti, ferahlık.
teferrüçgah: gezinti, eğlence yeri.
tefrik: ayırmak.
tehne: tenha, ıssız.
tehi: boş.
tek: gibi.
tekebbür: kibirlenme, böbürlenme, büyüklenme.
tekye: Dervişlerin zikir veya ibadet için toplandıkları mekan. Mecazen, mürşid-i kamilin gönlü
telek, tilek: kuş tüyü
teleme: körpe, daha olgunlaşmamış.
tellal: eskiden davulla meydanları çıkıp, "Ey ahali, duyduk duymadık demeyin!.." diye bağırarak padişahın fermanını ilan eden kişi, şayyip, duyuran, spiker, sunucu
temenna: eli alnına götürerek selamlama işareti yapma.
temren: okun sivri uç demiri.
teneşir: ölü yıkanan kerevet, salacak
teng: Dar, sıkıntı, melul, keder. 2 - Kıtlık
tenûre: tandarlık, mutfakta giyilen giysi, yakasız önü göbeğe kadar açık üst kısmı bele kadar dar etekleri geniş kolsuz giysi.
tepir: kıl elek, kalbur, buğdayın tanelerini samanından ayırmak için kullanılan kamıştan ya da ince dallardan yapılmış sepet.
terceman: tercüman, tercüme eden, bir dilden başka bir dile çeviren.
terkin urmak: vazgeçmek.
Tersa: Hıristiyan.
teşbih: benzetme
teşviş: karıştırma, şüpheye düşme.
tevbe: İşlediği bir günah veya suçtan pişman olarak bir daha yapmamaya karar verme, tövbe.
teveccüh: Bir yana doğru yönelme, yüzünü çevirme. 2 - Güler yüz gösterme, yakınlık duyma, hoşlanma, sevme.
tevekkül: işi Tanrı'ya bırakıp yazgıya razı olma.
tevhit: birlemek, Tanrı'yı bilmek.
teyin: sincap cinsinden bir hayvan.
tezbahar: ilkbahar, erken gelen bahar.
tezcek: çabucak, hemen
tezele: tazele, yenile,
tezkin: teşbih etmek, benzetmek.
tezkiye: temizleme, soruşturma.
tezmek: kaçmak.
tezraû: ekiniz, ektikleriniz anlamında Arapça bir söz olup, Kuran'da Yûsuf/47; Vakıa/64'te geçmektedir
tezvir: yalan söyleme.
tıfıl: çocuk.
tıflı nareste: ergenlik yaşına ermemiş genç.
tığ: kılıç, pala.
tığlamak: kurban kesmek.
tılsım: büyü, efsun, sihir, doğaüstü işler yapabileceğine inanılan güç.
tımar: devlet tarafından geçim için verilen toprak.
tınab, tınap: ip, destek.
tig, tiğ: kılıç.
timar: Bir şeyin devam ve inkişafı için yapılan hizmet. 2 - Eskiden sipâhiye verilen öşrü alınacak arazi.
tin: ruh
tir: ok.
tiryak, tiryek: panzehir, zehire karşı ilaç.
tokmak: ağaçtan yapılmış iri çekiç, 2 - Kapıya asılı duran ve kapıyı çalmaya yarayan, türlü biçimlerde metal parça, 3 - Kapı kolu yerinde bulunan ve kapıyı açmaya yarayan topuz, 4 - Dibekte dövme işi için kullanılan ağaçtan araç, 5 - Davul vb. vurmalı çalgıları çalmakta kullanılan ve çalgının bir parçası olan araç.
tolga: miğfer, çelik başlık
tor: acemi, toy, alışmamış.
toy: düğün, dernek, ziyafet. 2 - acemi, 3 - kazdan büyük yabani bir kuş.
tozmak: gezmek, salınarak dolaşmak.
töhmet: karaçalma, suçlama.
tövbe: İşlediği bir günah veya suçtan pişman olarak bir daha yapmamaya karar verme, tevbe.
tuba: cennette bulunduğuna inanılan çeşitli lezzetli yemişler veren bir ağaç.
tulı emel: isteklerin sonsuzluğu, sonsuz arzu.
tufan: şiddetli yağmur, çok yoğun veya şiddetli şey
tuğ: Başlangıçta Türklerce kutsal sayılan ve kutas-kotas adı verilen Tibet öküzünün, sonraları atın kuyruk kıllarından yapılan sembol, hükümdarın verdiği saygınlık belirten sorguç.
tuman: giysi, elbise.
tup: hep, tüm, birden.
turab, türab: toprak.
turac: bir cins sülün.
turalanmak: avlanmak.
Turan: Eski İranlılar tarafından Türk ülkesine verilen ad; Orta Asya.
turfanda: taze, yeni.
tuş eylemek: yönelmek, karşı gelmek.
tuşlamak : rastlamak, karşılaşmak
tuti: papağan. 2- Konuşmayı seven, konuşkan
tülek: tazece tüylemeye başlamış, tüyünü değiştirmekte olan, usta, hileci.
tülü maya: güzel tüylü deve.
türkü: Hece ölçüsüyle yazılmış ve halk ezgileriyle bestelenmiş manzume, Türk dilinde söylenen, melodi.
tütsü: Güzel kokulu ot yakarak ortaya çıkarılan koku. Dinî törenlerde veya çevrenin güzel kokmasını sağlamak amacıyla yakılan kokulu madde, buhur.
tüvanger: paralı, zengin.

Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ


- U -

ubrulmak : devrilmek.
uca: yüce, yüksek, yüksek yer.
uçmak: cennet.
ud: değer.
udlu: değerli.
udlu konuk: ağır konuk, ağırlanması gereken konuk.
uğrı: hayal kırıklığına uğramak, şaşkınlığa uğramak.
uğri: ur, tümör.
uğru: hısız, eşkiya, yol kesen.
uğrun: gizli
uğur: ön.
ukbâ: ahiret, öbür dünya.
ulak: haberci.
ulanmak: ulaşmak, kavuşmak, eklenmek.
ulaşır: sataşır.
ulu divan: mahşer günü insanların Tanrı huzuruna çıkışı.
uluk: ulu, büyük, güzel.
ulum: bilimler, ilimler.
ulvi: ulu, yüce, yüksek.
umar: çare.
umman: büyük deniz, engin deniz, okyanus.
unamak: saymak, değer vermek, önem vermek
unmak: iyileşmek.
ur: kale hendeği, şehir, kent, yüksek ve korunaklı yer
ura: ilmek yapmak
urd: kuru ot veya çalıların yanması.
urgan: keten, kenevir, pamuk, jüt gibi türlü dokuma maddelerinden yapılan ince halat
urmak: vurmak.
Urum: eskiden Anadolu'ya verilen ad.
uru: kalkık, dik.
uruşan: ruşen, aydın, vuruşan.
uryan, üryan: çıplak.
us: akıl.
usalmak: uslanmak, akıllamak.
usan: gafil, gevşek, tembel, isteksiz.
ustager: usta, iyi iş yapan.
usul: ölçülü, mevzun, uzun, uslu, akıllı.
uş: işte.
uşanmak: kırılmak
uşatmak: ufaltmak, parçalamak.
utmak : ütmek, kazanmak.
utlu: utangaç, namuslu, iffetli.
uyagur: mezar uykusu, ölüm uykusu.
uyakmak: batmak, gurup etmek.
uyhu: uyku.
uz: usta, uzman, uzun.

Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ


- Ü -

ü: ve
üce: yüce, yüksek.
üç yüz altmış altı kapı: Hurifiler göre vücutta bulunan damarlar.
üğrümek: sallamak.
ülfet: alışma, görüşüp konuşma.
ümera: amirler, yüksek memurlar.
ümmet: bir peygambere inanıp bağlanan cemaat.
ün: ses, seda.
ürek: yürek.
ürke: ürker.
ürküşmek: ürkmek, bir şeyden korkup birden sıçramak.
üryan: çıplak.
üsgek: yüksek, yüce.
üsgüf: üsküf.
üsküf: başlık, serpuş 2. Simle bezeli baş örtüsü. 3.Genç kızların ve gelinlerin giydikleri, genellikle kırmızı renkli, ince keçe, şayak ya da çuhadan yapılmış başlık.
üstaz: üstat, usta, hoca.
üş: üç
üşmek: toplanmak.
ütmek: kazanmak
ütülmek: kaybetmek

Üveys: Veysel Karani. İslamiyetin doğuş döneminde Yemen'de dünyaya gelmiş ve İslamı kabul ederek kendini zühd hayatına adamış bir şahsiyettir. Hz.Peygamber'i sağlığında çok görmek istemesine rağmen ziyaretine gittiğinde görüşememiş, ancak Hz.Ömer devrinde Medine'ye gelme imkanı bulabilmiş, buradan da Küfe'ye geçmiştir. Anadolu'nun muhtelif yerlerinde de pek çok makamı bulunan Veysel Karani, manen irşad edilmiş velayet erlerindendir. Bu meşrepte olan kişilerin de kutbu kabul edilir. Bu tür velilere "Uveysî" veya "Uveysî meşrep" denilmektedir. Üveys'in vefat tarihi kesin olarak belli değildir.

Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ


- V -

vacib, vacip: gerekli olan şey.
vahdet: birlik.
vakt: vakit, zaman.
vala: gelinin başına örtülen bir çeşit örtü.
vâlâ: yüce, yüksek.
valih: keder ve hüzünle aklı gitmiş, şaşırmış, hayrette kalmış.
varak: yaprak, kağıt veya kitap yaprağı, yazılmış kağıt.
vasf: bir kimse ya da nesnenin durumu, sıfatı, niteliği 2- Bir şahıs ya da nesnenin durumunu anlatarak tanımlama, niteleme. 3- Övme, övgü
vasıf: nitelik, karakter, vasfeden, bildiren, öven
vasfetmek: bir şeyin özelliklerini, hâlini, şeklini veya rengini tarif etmek, anlatmak, övmek.
vasl: birleşme, kavuşma.
vattaku: sakınınız
vaya: fayda.
vaye: nasip, kısmet.
vebal: günah, kabahat, sorumluluk, dinî bakımdan suç sayılan iş veya davranış
vech: yüz.
veçh: yön
velbağsü bağdel mevt: öldükten sonra dirilme.
velekad: asalet, iyilik.
veli : amma, lakin
velvele: gürültü, bağrışma.
veribidi: vermişti.
veri gelmek: vermek.
vermegil : verme, vermeyesin
Vesvas: Kuran-ı Kerim'de Nas suresi. 114/4. ayet.
vesvese: şüphe, kuruntu.
vettekun: çekinin, sakının.
veyil, veyl : avare, aylak.
via: yol.
vire: Hiç durmadan, art arda. 2 - Durmaksızın. 3 - Amana gelme, yenilgiyi kabul etme, üzerinde savaşılan şeyi verme.
viribidi: yolladı, gönderdi.
viribimek: yollamak, göndermek.
veribiyen: verebilen, yollayan, gönderen
visal: kavuşma, sevgiliye kavuşma.
vu, vü: ve.
vuslat: kavuşma.
vücut şehri: beden, can, özvarlık.

Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ


- Y -

ya: ey.
ya nun sin: Arapçada Yunus, isminin kök harfleri
yaba: Harman savurmakta kullanılan, çatal biçiminde, tahtadan tarım aracı
yaban: baba ocağından uzak olan yer, gurbet, 2 - İnsan yaşamayan ıssız yer, 3 - Vahşi olan, evcil olmayan canlı 4 - Kendi kendine yetişen bitki, 5 - Yabancı, el, yerli halktan olmayan kimse.
yad: yabancı, yabancı il.
yadel: gurbet, yabancı memleket
yağı: düşman, hasım.
yağlık: mendil, çevre, çenber.
yahşi, yahşı: iyi.
yakin: sağlam, kesin bilgi
yalaz: parlak.
yalabık: şimşek, parlak.
yalap: parça.
yalbırdak: çıplak, yalın, kılıfsız, parlak.
yalçın: dik, sarp.
yaldak: yalancı, aldatıcı.
yalgın: serap, yanıltıcı görüntü.
yalguz: yalnız, tek başına.
yalıncak: çıplak, yoksul, yalın ayaklı.
yalıf: alev.
yallım: yalçın, çıkması güç, sivri kaya.
yalman: kılıcın keskin ağzı, kılıcın uç kısmı 2 - Eğimli, dik tepe
yamaç: dağın veya tepenin herhangi bir yanı, 2 - Ön, yan, yakın
yaman: yuvuz, kurnaz, kötü.
yandaş: Birinden yana olan veya bir düşünceye, bir isteğe katılan, onu destekleyen kimse, yanlı, taraflı, taraftar.
yanıban: yanarak
yanık: yanmış veya yanmakta olan, 2 - Sevdalı, aşık, istekli, 3 - Rengi koyulaşmış, 4 - Sıkıntı veya hastalıktan iyi gelişmemiş, kavruk, 5 - Verimsiz, kıraç duruma gelmiş olan, 6 - Bıkkın, üzüntülü, dertli, 7 - Duygulu, dokunaklı, acılı, etkili, 8 - Yanmış yer, yanmış olan yerde kalan iz, 9 - Herhangi bir ısıdan meydana gelen doku bozukluğu.
yanıl alma: kırmızı parlak elma.
yap: gevezelik etme, fazla konuşma
yapalak: tüylü
yar: sevgili, sevilen, dost, yardımcı
yarağ, yarak: hazırlık, azık, yol hazırlığı.
yarağ kılmak : hazırlanmak, hazırlık yapmak
yarak: hazırlık, azık, yol hazırlığı. 2 - Silah. 3 - Erkeklik organı.
yarlıgamak: Tanrı, birinin suçunu bağışlamak, mağfiret etmek.
yarlıganmak: bağışlanmak
yarlık: aşk, ferman.
yasılmak: yaslanmak.
yaşın: gizli.
yatlı: yaramaz, kötü, aşağılık.
yatlu: Kötü, fena
yavı: yitik, akılsız, sersem
yavı kılmak, yavıklamak: kaybetmek, yitirmek.
yavlak: pek çok, gayet.
yavru: yeni doğmuş hayvan veya insan, 2 - Çocuk, evlat, 3 - Bir şeyin küçüğü, 4 - Güzel, alımlı genç kız.
yavu kılmak: yitirmek.
yavu varmak: aramak.
yavunmak: kaybolmak.
yavuz: kötü, dehşetli iyi.
yayık: tereyağı çıkarmak için sütün, yoğurdun içinde çalkalandığı kap veya makine, 2 - Yayılmış, yayvan.
yayla: akarsularla derin bir biçimde yarılmış, parçalanmış, üzerinde düzlüklerin belirgin olarak bulunduğu, deniz yüzeyinden yüksek yeryüzü parçası, plato, 2 - Dağlık, yüksek bölgelerde, kışın hayat şartları güç olduğu için boş bırakılan, yazın havası iyi ve serin olan, hayvan otlatma veya dinlenme yeri.
yaylamak: gezip dolaşmak, yaylaya çıkmak, kokmak.
yazdıç: anıt, kitabe
yazı: ova, yayla, talih.
Yediler: Hz. Muhammed'in gizini bilen Tanrı elçisi bir kutupla altı erenden olşan imamlar topluluğu. Yediler Üçler'den sonra gelir. Dünyayı Tanrı adına bunlar yönetirler.
yedmek: bir kimseyi elinden tutarak götürmek.
yeğ: Bir başkasından daha çok beğenilip tercih edilen, üstün görülen, müreccah.
yeğin: çabuk, suyun çok ve kuvvetli akışı.
yeğrek: daha iyi, daha üstün.
yekta: biricik, tek, eşsiz.
yekte: siyah eteklik, yelek.
yeksan: yerle bir, birlikte, beraber, her zaman, denk, bir, eşit.
yel: rüzgâr, 2 - Romatizma ağrısı, 3 - Kalın bağırsaktaki gaz.
yelkin: hızlı, rügâr gibi.
yelmek: koşmak, telaş ve aceleyle yürümek.
yeltemek: gayrete getirmek.
yeltmek: heveslendirmek, meylettirmek
yenle: yeniden.
yerci: mezar.
yerinmek: üzülmek.
yermek: kötülemek.
yesir: esir.
yetirmek: yetiştirmek, eriştirmek.
yetkin: olgun, yetişkin, orta yaşlı.
yetmek: erişmek, ulaşmak
Yezdan: Tanrı, Allah.
Yezid: Hz. Muhammed düşmanı Ümeyye oğullarının soyundandır. Peygamberin en büyük düşmanlarından olan Ebu Süfyan'ın torunu ve Emevi İmperatorluğunun kurucusu Muaviye'nin oğlu'dur.
yıylamak: koklamak
yıkışmak: güreşmek.
yıramak: uzaklaşmak.
yiğit : güçlü ve yürekli, kahraman, alp, 2 - Gözü pek, düşüncelerini açıkça söylemekten çekinmeyen kimse, 3 - Delikanlı, genç erkek.
yiğrek : daha iyi
yitirmek: kaybetmek.
yol: usul, düzen.
yolak: patika, dağ yolu.
yorağ: pabucun üst kısmı.
yordam: yatkınlık, alışkanlık, yeti, meleke, 2 - Kılavuz, yardımcı, 3 - Çalım, 4 - Çeviklik, çabukluk, 5 - Yöntem.
yortmak: hızlı koşmak, devamlı yol yürümek, sefer etmek.
yorutmak: yürütmek.
yoyılmak: eski haline dönmek, geri gelmek, bozulmak, silinmek.
yöğrük: seri koşan, hızlı yürüyen.
yöğşürmek: koşuşmak.
yönelmek: gönelmek, belli bir yön tutmak, yüzünü belli bir yöne doğru çevirmek, teveccüh etmek, yönlenmek
yöre: dik, bayır, yokuş, taraf.
yuka, yuha, yufka: ince.
yumuş : hizmet.
yumuşlu: hizmetli.
yunak: hamam, 2 - Üzerinde çamaşır dövülen ve yıkanan, büyük taş parçası.
yunmak: yıkanmak.
Yusuf: İbrani Peygamberi. Yakup peygamberin oğlu, Yusuf'un serüveni Tevrat'ta, Tekvin bölümündedir. Yusuf, Kur'an'ı Kerim'de Yusuf Suresi'nde yer alır. İslami edebiyatlarda ''Ahsen'ül Kısas'' diye geçen Hikayenin en güzeli diye anılan Yusuf hikayesinin etkileri Türk Edebiyatı'nda da yaygındır. Yusuf ile Züleyha arasında geçen olaylar birçok mesneviye konu oldu, Yusuf ile Züleyha adını taşıyan bir çok hikaye yazıldı.
yusuf alması: bir cins kırmızı elma.
yuvanmak: ağırdan almak.
yuvuk: geyik.
yuvunmak: yıkanmak, elini eteğini çekmek.
yuyucu: cenaze yıkayıcı, gassal, ölü yıkayıcı.
yügrük, yüğrük: iyi yürüyen, iyi koşan, çevik.

Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ


- Z -

zad ü zevad: azıklar
zağ: karga.
zağlı: iyi bilenmiş.
zahid: çok aşırı sofu, kaba sofu. Alevilerce kızılbaş olmayan.
zahit: süs ve makamlarından feragat eden kimse, sofi.
zahir: dış görünüş.
zahm: yara.
zahimdar: yaralı.
zahman: sıla.
zahir: açık, belli, dış, evren.
zaif: zayıf, güçsüz, kuvvetsiz, takatsız, iktidarsız.
zâkir: zikreden.
zalım: zalim.
zar: ağlama, inleme.
zari: hüngür hüngür
zari kılmak: ağlamak.
zatiye: kişilik.
zavada: yiyecek, azıklar.
zavye, zaviye: köşe. 2 - Küçük tekke. 3 - Anlayış, görüş, bakış açısı. 4 - Açı.
zay: kayıp, boş.
zeban: dil.
zebane : alev
zebani: cehennemde görevli olan melekler: azap meleği.
zeber: üst, gök.
zebun: güçsüz, zayıf.
zebun olmak: birinin elinde perişan olmak.
zehgir: boynuzdan ve ağaçtan yapılan yüzük gibi parmağa geçirilen halka.
zehre: öd, yürek, cesaret, güç, kudret.
zehrikatil: öldürücü zehir, içki.
zehrimar: yılan zehiri.
zekât: İslam inanışına göre helallığını sağlamak için mal ve paranın her yıl dağıtılması gereken kırkta biri.
zelil: hor, alçak, hakir.
zemistan: kış.
zemheri: kışın en soğuk zamanı.
zemzem: Kabe yakınındaki bir kuyu, bu kuyunun Müslümanlarca kutsal suyu.
zenbur: arı.
zencir: zincir
zer: altın.
zerbab, zerbaf: sırma ile dokunmuş kumaş.
zere: zira.
zerrak: iki yüzlü
zerre: çok küçük parça, atom.
zerrin: altından yapılma, altın görünüşlü, altın renkli.
zevad, zevade: azık
zeval: son, tükenme, bitme.
zevce: kadın eş
zeyn: süs, bezek.
zeyrek: zeki, anlayışlı.
zi: den, dan anlamında sözcük başlarına eklenir örnek; zi-bahri dediğimiz zaman bu sözcüğe den eki eklemiş oluruz, sözcük de bahriden veya denizden anlamı alır.
ziba: süslü, yakışıklı, güzel.
zihi: ne hoş, ne kadar güzel.
zikr: anma.
zinet: ziynet, bezek, süs, takı.
zinhar: kesinlikle, asla, sakın ha
zir: alt, yer altı.
zire: zira, çünki
zubun, zıbın: bezden yapılma iç hırkası veya iç gömleği.
zuhur: ortaya çıkma.
zur: kuvvet, güç.
züban: lisan, dil.
zühre: çoban yıldızı. Yedi gezegenden birisi. Parlaklığı ile meşhur olan bu yıldız, üçüncü kattadır. Hârût ve Mârût adlı iki kötülük meleğiyle birlikte anılır.
züht: takva, sofuluk, zahitlik, dinde şüpheli şeylerden sakınmak, dünya şeylerini aşağı görme, tahkir, dünya nimetlerinde ılımlılık.
zühtü:Her türlü zevke karşı koyarak kendini ibadete veren.
zühtütaat: takva ile yapılan ibadet
zükür: erkekler.
zülal: temiz su, tatlı, soğuk su, hafif güzel su.
Zülcelal: Allah, Tanrı.
zülcenan: iki cennet.
zülfbend: saç bağı.
Zülfikar: Hz. Ali'nin çatallı kılıcı.
zulmet : karanlık
zülüf: yüzün iki yanından sarkan saç.
zünnar: keşişlerin bellerine bağlayıp uçlarını sarkıttıkları kıldan ve sert kuşak. 2 - Güzelin saçı
Zünnun: Yunus peygamberin lakabı
zürriyyet: kuşak, soy, nesil.
züru: ekilmiş tarlalar

Kaynak:ZEKİ ÇALAR ŞİİRLERİ



Hiç yorum yok:


POPÜLER YAYINLAR


DOST SİTELER

Gitmek istediğiniz sitenin logosuna tıklayınız.











Toplam Sayfa Görüntüleme Sayısı